Voting (decision-making) — Ψηφοφορία

Ψηφοφορία — είναι ένας από τους βασικούς μηχανισμούς συλλογικής λήψης αποφάσεων, μέσω του οποίου οι συμμετέχοντες (πρόσωπα που λαμβάνουν αποφάσεις) εκφράζουν τις ατομικές τους προτιμήσεις σε σχέση με ένα σύνολο εναλλακτικών. Με βάση την ενοποίηση αυτών των ατομικών προτιμήσεων διαμορφώνεται μια κοινή, συλλογική απόφαση.

Η ψηφοφορία χρησιμοποιείται σε συνθήκες όπου:

• είναι απαραίτητο να επιλεγεί μία ή περισσότερες εναλλακτικές από ένα δεδομένο σύνολο·
• στη λήψη της απόφασης συμμετέχουν αρκετά πρόσωπα (ομάδα, συλλογικό σώμα, οργανισμός)·
• απαιτείται τήρηση διαδικασίας που διασφαλίζει τη δικαιοσύνη, τη διαφάνεια και την αιτιολόγηση της επιλογής.

Ουσία της ψηφοφορίας

Η ψηφοφορία αποτελεί μια διαδικασία τυποποιημένης έκφρασης της ατομικής στάσης απέναντι στις εναλλακτικές επιλογές. Οι συμμετέχοντες στην ψηφοφορία (ψηφοφόροι, εμπειρογνώμονες, μέλη της ομάδας) εκφράζουν την άποψή τους σε καθορισμένη μορφή: μέσω επιλογής μίας ή περισσότερων εναλλακτικών, της κατάταξής τους ή της αξιολόγησής τους.

Το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας προσδιορίζεται μέσω μιας συγκεκριμένης διαδικασίας ενοποίησης των ατομικών ψήφων σε συλλογική απόφαση. Η συγκεκριμένη διαδικασία εξαρτάται από τον εφαρμοζόμενο κανόνα ψηφοφορίας.

Μορφές ψηφοφορίας

Υπάρχουν πολλοί τρόποι οργάνωσης της ψηφοφορίας, που διαφέρουν ως προς τη μορφή έκφρασης των προτιμήσεων:

• Απλή (πλειοψηφική) ψηφοφορία — κάθε συμμετέχων επιλέγει μία εναλλακτική· νικά εκείνη που συγκέντρωσε τον μεγαλύτερο αριθμό ψήφων.
• Σωρευτική ψηφοφορία — ο συμμετέχων μπορεί να κατανείμει πολλές ψήφους μεταξύ διαφόρων εναλλακτικών.
• Ψηφοφορία κατάταξης — οι συμμετέχοντες διατάσσουν τις εναλλακτικές κατά βαθμό προτίμησης.
• Ψηφοφορία έγκρισης (approval voting) — οι συμμετέχοντες μπορούν να εγκρίνουν οποιονδήποτε αριθμό εναλλακτικών· νικά εκείνη με τις περισσότερες εγκρίσεις.
• Ψηφοφορία απόρριψης (disapproval voting) — καταγράφονται οι εναλλακτικές που απορρίπτονται από την πλειονότητα.

Ενοποίηση προτιμήσεων

Η ενοποίηση των ατομικών προτιμήσεων σε ομαδική απόφαση μπορεί να πραγματοποιηθεί με τη χρήση διαφόρων κανόνων ψηφοφορίας, καθένας από τους οποίους έχει τις δικές του ιδιότητες, πλεονεκτήματα και περιορισμούς. Παραδείγματα τέτοιων κανόνων:

• κανόνας απλής πλειοψηφίας·
• κανόνας σχετικής πλειοψηφίας·
• κανόνας Borda (βάσει κατατάξεων)·
• κανόνας Condorcet (η εναλλακτική που νικά σε ζευγαρωτές συγκρίσεις)·
• κανόνας Copeland, Nanson και άλλοι.

Η επιλογή του κανόνα ψηφοφορίας είναι καθοριστικής σημασίας για το αποτέλεσμα και μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικά αποτελέσματα με τις ίδιες ατομικές προτιμήσεις.

Προβλήματα ψηφοφορίας

• Οι διαδικασίες ψηφοφορίας υπόκεινται σε μια σειρά γνωστών παραδόξων και αντιφάσεων, που αντικατοπτρίζουν τους περιορισμούς της τυπικής ενοποίησης προτιμήσεων:
• Παράδοξο Condorcet — κατάσταση κατά την οποία οι συλλογικές προτιμήσεις αποδεικνύονται κυκλικές (το A προτιμάται από το B, το B από το C, αλλά το C προτιμάται από το A), παρά τις μεταβατικές ατομικές προτιμήσεις.
• Παράδοξο ψηφοφόρου δικτάτορα — σε ορισμένους κανόνες, ένας από τους συμμετέχοντες μπορεί στην πράξη να καθορίζει το αποτέλεσμα.
• Αδυναμία δίκαιης ενοποίησης (θεώρημα Arrow) — αδυναμία δημιουργίας ενός καθολικού κανόνα ψηφοφορίας που να ικανοποιεί ταυτόχρονα μια σειρά εύλογων συνθηκών (μεταβατικότητα, ανεξαρτησία από άσχετες εναλλακτικές, απουσία επιβεβλημένης δικτατορίας κ.ά.).

Ρόλος της ψηφοφορίας στη θεωρία λήψης αποφάσεων

Στο πλαίσιο της θεωρίας λήψης αποφάσεων, η ψηφοφορία εξετάζεται ως:

• εργαλείο συλλογικής επιλογής, που επιτρέπει την τυποποίηση της διαδικασίας συναίνεσης σε μια ομάδα·
• διαδικασία ενοποίησης προτιμήσεων, που αντικατοπτρίζει τη δομή της συλλογικής γνώμης·
• μηχανισμός αναζήτησης συμβιβασμού, ιδίως σε συνθήκες ανταγωνιστικών συμφερόντων.