Tiêu chí
Tiêu chí — dấu hiệu làm cơ sở để đánh giá, xác định hoặc phân loại một đối tượng nào đó; thước đo đánh giá.
Tiêu chí là một đặc điểm được lựa chọn đặc biệt, nhờ đó có thể mô tả đặc trưng của một sự vật hoặc hiện tượng.
Khía cạnh khoa học tổng quát
Theo nghĩa rộng, tiêu chí được định nghĩa là dấu hiệu hoặc thước đo làm cơ sở để đánh giá, xác định hoặc phân loại một đối tượng nào đó. Nghĩa là, tiêu chí đóng vai trò là nền tảng phổ quát để so sánh các đối tượng và hiện tượng. Thông thường, tiêu chí được xem là các mô hình định lượng của các mục tiêu định tính: chúng được thiết kế để hình thức hóa các mục tiêu và tiến gần hơn đến chúng, trong khi vẫn là những chỉ số có thể đo lường được. Như vậy, trong khoa học, tiêu chí đóng vai trò là đặc trưng khách quan, cho phép so sánh một cách khách quan các phương án thay thế hoặc kiểm tra sự phù hợp của các điều kiện.
Tiêu chí trong phân tích hệ thống
Các tiêu chí theo một nghĩa nào đó là các mô hình định lượng của các mục tiêu định tính. Thật vậy, các tiêu chí đã được hình thành về sau theo một nghĩa nào đó sẽ thay thế cho các mục tiêu. Tiêu chí được yêu cầu phải tương ứng càng nhiều càng tốt với các mục tiêu, phải có sự tương đồng với chúng. Nhưng đồng thời, tiêu chí không thể hoàn toàn trùng khớp với mục tiêu, vì chúng được ghi nhận theo những cách khác nhau. Mục tiêu chỉ đơn giản được đặt tên. Còn tiêu chí phải được biểu đạt theo các thang đo nhất định. Cũng không hiếm gặp cách hiểu khác, nhưng cũng hoàn toàn hợp lệ về khái niệm «tiêu chí», khi mặt định tính của kết quả đạt được, của việc đạt mục tiêu, được coi là tiêu chí. Khi đó, khái niệm «tiêu chí» được tách biệt khỏi các khái niệm «chỉ số», «tham số». Theo cách hiểu này, cùng một tiêu chí có thể có nhiều chỉ số, tham số.
Các tình huống có vấn đề đòi hỏi phải được giải quyết chứa đựng các loại bất định khác nhau, có thể quy ước là sự bất định của tự nhiên, của con người và của các mục tiêu giải quyết vấn đề. Để khắc phục sự bất định, người ta sử dụng cách biểu diễn đơn giản hóa bài toán đang đặt ra và xây dựng các mô hình, điều này luôn là một thủ tục không chính thức và không được quy định. Một trong những cách tiếp cận phổ biến nhất để đơn giản hóa bài toán lựa chọn là thu thập thêm thông tin bằng cách mô tả các phương án đang xem xét (các lựa chọn thay thế, các đối tượng) bằng ngôn ngữ của tiêu chí.
Tập hợp các tiêu chí được sử dụng để mô tả tình huống có vấn đề phải đáp ứng các yêu cầu sau:
- tính đầy đủ — tập hợp tiêu chí phải phản ánh tất cả các khía cạnh thiết yếu của vấn đề đang xem xét, chất lượng giải pháp của nó và các đặc điểm chính của các phương án;
- tính phân rã — thành phần của tiêu chí phải đơn giản hóa việc mô tả và phân tích vấn đề, cho phép đánh giá các đặc trưng khác nhau của các phương án và các khía cạnh khác nhau của chất lượng giải quyết vấn đề;
- tính không dư thừa — số lượng tiêu chí phải là tối thiểu cần thiết để giải quyết bài toán, các tiêu chí không được trùng lặp nhau về nội dung;
- tính minh bạch — nội dung và ý nghĩa của các tiêu chí, cách diễn đạt các thang đo đánh giá theo tiêu chí phải được tất cả những người tham gia vào quá trình ra quyết định hiểu một cách rõ ràng và nhất quán.
Tiêu chí trong lý thuyết ra quyết định
Tiêu chí — trong lý thuyết ra quyết định, là yếu tố của bài toán ra quyết định theo đó người ra quyết định (NRQ) lựa chọn phương án này hay phương án khác từ tập hợp các phương án.
Trong lý thuyết ra quyết định, tiêu chí được xem xét như một chỉ số đo lường hoặc ký hiệu mà theo đó NRQ (người ra quyết định) đánh giá các phương án thay thế. Nó hình thức hóa mục tiêu của bài toán — ví dụ, tối đa hóa lợi nhuận hoặc tối thiểu hóa rủi ro — và đóng vai trò là quy tắc lựa chọn phương án tốt nhất. Nếu xuất hiện nhiều tiêu chí (bài toán đa tiêu chí), thì đối tượng phân tích trở thành việc tìm kiếm giải pháp thỏa hiệp thỏa mãn tất cả các chỉ số quan trọng.
Khía cạnh khoa học - phương pháp luận
Từ quan điểm phương pháp luận, tiêu chí đóng vai trò là các quy tắc hoặc điều kiện đảm bảo tính có căn cứ của nghiên cứu khoa học. Ví dụ, trong nhận thức luận, tiêu chí tính khoa học được phát biểu — quy tắc phân định tri thức khoa học. Như vậy, K. Popper đã đề xuất «tiêu chí khả năng bác bỏ»: giả thuyết khoa học phải cho phép kiểm tra và khả năng bác bỏ. Theo nghĩa chung hơn, các tiêu chí phương pháp luận có thể xác định các yêu cầu về tính đúng đắn của mô hình, tính đầy đủ của bằng chứng hoặc tính lặp lại của thí nghiệm. Các tiêu chí được thiết lập theo cách đó đảm bảo cách tiếp cận nghiêm ngặt để hình thành các kết luận khoa học và tính phù hợp của các kết quả thu được.
Khía cạnh triết học
Trong triết học, tiêu chí được hiểu là thước đo tính chân thực của phán đoán hoặc sự kiện. Nhận thức luận và tri thức luận nghiên cứu chính xác «tiêu chí của chân lý», tức là các cơ sở để phân biệt các phát biểu đúng và sai. Các trường phái triết học khác nhau đề xuất các tiêu chí khác nhau: một số dựa vào tính không mâu thuẫn hình thức và tính đúng đắn logic, một số khác — vào sự phù hợp với kinh nghiệm hoặc kết quả thực tiễn. Như vậy, các đại diện của chủ nghĩa kinh nghiệm cổ điển (Hume, Russell) định nghĩa chân lý thông qua sự phù hợp với cảm giác, còn các nhà thực dụng — thông qua tính hữu ích và sự thành công thực tiễn của các quan niệm. Trong các truyền thống duy tâm và logic, trọng tâm được đặt vào tính nhất quán nội tại của tri thức. Riêng triết học Marx chỉ ra rằng «trong vấn đề về sự tồn tại của tư duy về chân lý đối tượng, thực tiễn mới là người phán xét» — thực tiễn được xem là tiêu chí của chân lý. Như vậy, sự hiểu biết triết học về tiêu chí gắn liền với việc lựa chọn các nguyên tắc cơ bản của nhận thức, xác định mức độ tin cậy của tri thức.
Khía cạnh ngôn ngữ học
Thuật ngữ «tiêu chí» được mượn từ tiếng Hy Lạp (κριτήριον từ krínō «phân biệt, phán xét») thông qua các dạng tiếng Latinh và tiếng Pháp. Các từ điển giải thích định nghĩa «tiêu chí» là «dấu hiệu làm cơ sở để đánh giá, xác định hoặc phân loại một đối tượng nào đó». Như vậy, trong ngôn ngữ, «tiêu chí» biểu thị một khái niệm ngôn ngữ — cơ sở để ra quyết định hoặc đưa ra phán xét về một đối tượng nào đó.