System environment — Περιβάλλον συστήματος

Περιβάλλον συστήματος — το σύνολο αντικειμένων, παραγόντων και συνθηκών που βρίσκονται εκτός των ορίων του συστήματος, αλλά αλληλεπιδρούν μαζί του και επηρεάζουν τη λειτουργία του. Το περιβάλλον διαμορφώνει το πλαίσιο ύπαρξης του συστήματος, δημιουργεί τις εισερχόμενες συνθήκες, περιορίζει ή διευρύνει το συμπεριφορικό του ρεπερτόριο και μπορεί να μεταβάλλεται υπό την επίδραση του ίδιου του συστήματος.

Γενικός ορισμός

Το περιβάλλον είναι η εξωτερική ως προς το σύστημα περιοχή, με την οποία πραγματοποιείται ανταλλαγή πληροφοριών, ύλης, ενέργειας ή λειτουργικών επιδράσεων. Σε αντίθεση με τα υποσυστήματα, τα στοιχεία του περιβάλλοντος δεν ανήκουν στο σύστημα, αλλά ασκούν σημαντική επίδραση σε αυτό και συχνά υφίστανται τα ίδια αντίστροφη επίδραση.

Ανοικτότητα και αλληλεπίδραση

Το σύστημα λειτουργεί υπό συνθήκες ανοικτότητας, που σημαίνει την ύπαρξη:

• εισόδων — επιδράσεων από το περιβάλλον·
• εξόδων — αποτελεσμάτων της δραστηριότητας του συστήματος που επιστρέφουν στο περιβάλλον·
• ανατροφοδότησης — μηχανισμών μέσω των οποίων οι συνέπειες των ενεργειών του συστήματος λαμβάνονται υπόψη στη μετέπειτα συμπεριφορά του.

Το μοντέλο «μαύρου κουτιού» περιγράφει το σύστημα μέσω της αλληλεπίδρασής του με το περιβάλλον, αγνοώντας την εσωτερική δομή: παρατηρούνται μόνο οι είσοδοι και οι έξοδοι.

Έννοια των ορίων του συστήματος

Το όριο μεταξύ του συστήματος και του περιβάλλοντός του είναι μια αναλυτικά καθοριζόμενη έννοια, η οποία μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με τους στόχους της έρευνας, το επίπεδο λεπτομέρειας και το αντικείμενο μελέτης. Καθορίζει ποια στοιχεία εντάσσονται στο σύστημα και ποια εξετάζονται ως εξωτερικά.

Τα όρια μπορεί να είναι:

• φυσικά (π.χ. περίφραξη αντικειμένου),
• λογικά (π.χ. λειτουργικά μπλοκ),
• εννοιολογικά (π.χ. σε γνωστικά και οργανωτικά μοντέλα).

Ταξινόμηση του περιβάλλοντος

Το περιβάλλον μπορεί να ταξινομηθεί βάσει ορισμένων κριτηρίων:

Ως προς τον χαρακτήρα της επίδρασης

• ενεργό — επιδρά συνειδητά ή σκόπιμα στο σύστημα·
• παθητικό — δημιουργεί συνθήκες υποβάθρου.

Ως προς τη σταθερότητα

• στατικό — τα χαρακτηριστικά δεν μεταβάλλονται κατά τη διάρκεια της ανάλυσης·
• δυναμικό — οι παράμετροι του περιβάλλοντος μεταβάλλονται στον χρόνο·
• τυρβώδες — οι μεταβολές του περιβάλλοντος έχουν χαοτικό ή απότομο χαρακτήρα.

Ως προς τον βαθμό επίδρασης

• ελεγχόμενο — υποκύπτει στην επίδραση του συστήματος·
• ανεξέλεγκτο — δεν υπόκειται σε έλεγχο, απαιτεί προσαρμογή.

Το περιβάλλον ως παράγοντας αβεβαιότητας

Το περιβάλλον αποτελεί συχνά την κύρια πηγή εξωτερικής αβεβαιότητας:

• η κατάστασή του και η συμπεριφορά του δεν μπορούν πάντα να προβλεφθούν με ακρίβεια·
• ακόμη και μερικές αλλαγές του περιβάλλοντος μπορούν να μεταβάλουν ουσιαστικά τον τρόπο λειτουργίας του συστήματος·
• είναι αναγκαίο να λαμβάνεται υπόψη ο πιθανοθεωρητικός, ασαφής και σεναριακός χαρακτήρας των μεταβολών του περιβάλλοντος.

Το περιβάλλον στη συστημική ανάλυση

Στη συστημική ανάλυση η μελέτη του περιβάλλοντος περιλαμβάνει:

• τον προσδιορισμό των βασικών συνιστωσών του·
• τη μοντελοποίηση πιθανών μεταβολών και των συνεπειών τους·
• τον καθορισμό των εξαρτήσεων μεταξύ της κατάστασης του περιβάλλοντος και της αποτελεσματικότητας του συστήματος·
• τη διαμόρφωση απαιτήσεων για την προσαρμοστικότητα, ανθεκτικότητα και ελεγξιμότητα του συστήματος.

Το περιβάλλον στη μοντελοποίηση

Στο πλαίσιο της μοντελοποίησης:

• το περιβάλλον ορίζεται με τη μορφή οριακών συνθηκών, σεναρίων ή ελεγκτικών παραμέτρων·
• μπορεί να αναπαρασταθεί ως σύνολο εισερχόμενων μεταβλητών·
• σε ορισμένες περιπτώσεις κατανέμεται σε υποπεριβάλλοντα: κανονιστικό, τεχνικό, κοινωνικό, οικολογικό, αγοράς κ.ά.

Εξέλιξη του περιβάλλοντος και συστημικές συνέπειες

Στη δυναμική της αλληλεπίδρασης συστημάτων και περιβάλλοντός τους παρατηρούνται:

• επιτάχυνση των μεταβολών του εξωτερικού πλαισίου (επιταχυνόμενη πολυπλοκότητα)·
• αλληλεξάρτηση μεταξύ στοιχείων του περιβάλλοντος και στοιχείων πλήθους συστημάτων·
• παραμόρφωση του ορίου: αναδιανομή ρόλων μεταξύ συστήματος και περιβάλλοντος καθώς εξειδικεύονται τα ζητήματα ανάλυσης.

Το περιβάλλον και η ιεραρχία συστημάτων

Κάθε σύστημα μπορεί να εξετάζεται ως στοιχείο ενός ευρύτερου υπερσυστήματος. Το περιβάλλον, ανάλογα με το επίπεδο ανάλυσης, μπορεί να περιλαμβάνει:

• υπερσυστήματα (συστήματα υψηλότερου επιπέδου),
• συντονιστικά συστήματα,
• υπαγόμενα ή εξυπηρετητικά συστήματα,
• το άμεσο περιβάλλον (άμεσο πλαίσιο με τις σημαντικότερες επιδράσεις).

Το περιβάλλον και η στρατηγική συμπεριφορά

Η ανάλυση του περιβάλλοντος είναι αναγκαία κατά:

• τον σχεδιασμό στρατηγικών ανάπτυξης,
• τη διαμόρφωση του συστήματος στόχων,
• την αξιολόγηση της ανθεκτικότητας των αποφάσεων.

Είναι αδύνατο να διατυπωθεί ένας ρεαλιστικός και εφικτός στόχος χωρίς να ληφθούν υπόψη οι συνθήκες του περιβάλλοντος.

Δείτε επίσης

• Σύστημα
• Όρια συστήματος
• Ανατροφοδότηση
• Αβεβαιότητα