Rational choice (decision theory) — Ορθολογική επιλογή

Ορθολογική επιλογή — είναι η διαδικασία λήψης απόφασης κατά την οποία το υποκείμενο (το πρόσωπο που λαμβάνει την απόφαση — ΛΑΑ) επιλέγει την εναλλακτική που ανταποκρίνεται στον μέγιστο βαθμό στις ατομικές του προτιμήσεις, στόχους και περιορισμούς. Η έννοια της ορθολογικής επιλογής βασίζεται στην υπόθεση της λογικής και της συνέπειας της συμπεριφοράς του υποκειμένου κατά τη σύγκριση και επιλογή εναλλακτικών.

Γενικά χαρακτηριστικά

Η θεωρία της ορθολογικής επιλογής υποστηρίζει ότι κάθε πρόσωπο που λαμβάνει αποφάσεις διαθέτει:

• ένα σύστημα προτιμήσεων που επιτρέπει τη σύγκριση εναλλακτικών·
• ικανότητα λήψης εσωτερικά συνεπών αποφάσεων·
• την τάση να επιλέγει την καλύτερη, κατά τη γνώμη του, εναλλακτική.

Στην απλούστερη περίπτωση, η ορθολογική επιλογή σημαίνει την προτίμηση εκείνης της εναλλακτικής που παρέχει τη μεγαλύτερη ωφελιμότητα ή όφελος σύμφωνα με το υποκειμενικό σύστημα αξιών.

Αξιώματα ορθολογικότητας

Η ορθολογικότητα στη θεωρία λήψης αποφάσεων ορίζεται συχνά μέσω της εκπλήρωσης των ακόλουθων αξιωμάτων:

• Πληρότητα — οποιεσδήποτε δύο εναλλακτικές είναι συγκρίσιμες (η Α προτιμάται από τη Β, η Β προτιμάται από την Α ή είναι ισοδύναμες)·
• Μεταβατικότητα — αν η Α προτιμάται από τη Β και η Β από την Γ, τότε η Α προτιμάται από την Γ·
• Ανεξαρτησία από άσχετες εναλλακτικές — η επιλογή μεταξύ Α και Β δεν πρέπει να εξαρτάται από την ύπαρξη άλλων εναλλακτικών·
• Συνέχεια — οι προτιμήσεις διατηρούνται σε ασήμαντες μεταβολές των παραμέτρων.

Ατομική ορθολογικότητα

Η ατομική ορθολογικότητα προϋποθέτει υποκειμενικότητα της επιλογής. Διαφορετικά ΛΑΑ μπορούν να αξιολογούν διαφορετικά τις ίδιες εναλλακτικές λόγω διαφορών στους στόχους, τις στάσεις, την εμπειρία και τις διαθέσιμες πληροφορίες. Παράλληλα, η ορθολογική συμπεριφορά δεν αποκλείει τη χρήση διαίσθησης, ευρετικών μεθόδων και ποιοτικών εκτιμήσεων, εφόσον αυτές ανταποκρίνονται στη λογική και στη συνέπεια της συλλογιστικής του υποκειμένου.

Περιορισμένη ορθολογικότητα

Στην πράξη, η συμπεριφορά του ΛΑΑ αποκλίνει συχνά από τα ιδανικά μοντέλα ορθολογικότητας λόγω:

• ελλιπών ή ανακριβών πληροφοριών·
• περιορισμένου χρόνου για τη λήψη αποφάσεων·
• γνωστικών στρεβλώσεων·
• ψυχολογικών και συναισθηματικών παραγόντων.

Τέτοιες αποκλίσεις μελετώνται στο πλαίσιο της έννοιας της περιορισμένης ορθολογικότητας (bounded rationality), που πρότεινε ο Herbert Simon. Σύμφωνα με αυτή την έννοια, ο άνθρωπος δεν επιδιώκει τη μεγιστοποίηση αλλά την επίτευξη ενός «αρκετά καλού» αποτελέσματος (αρχή της ικανοποίησης).

Ορθολογική επιλογή και βελτιστοποίηση

Αν και η ορθολογική επιλογή ταυτίζεται συχνά με τη βέλτιστη, υπάρχει διαφορά μεταξύ τους:

• Βέλτιστη επιλογή — στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια και αυστηρά μοντέλα αξιολόγησης·
• Ορθολογική επιλογή — είναι υποκειμενικά αιτιολογημένη επιλογή που ανταποκρίνεται στην εσωτερική λογική του ΛΑΑ, ακόμη και αν δεν είναι βέλτιστη με βάση τυπικά κριτήρια.

Ορθολογική επιλογή σε ομάδα

Σε προβλήματα συλλογικής λήψης αποφάσεων, η συνάθροιση ατομικών ορθολογικών προτιμήσεων ενδέχεται να μην οδηγεί σε ορθολογική συλλογική επιλογή. Αυτό οφείλεται, μεταξύ άλλων, στο θεώρημα του Arrow, σύμφωνα με το οποίο δεν υπάρχει ιδανική διαδικασία συλλογικής επιλογής που να ικανοποιεί όλα τα κριτήρια ορθολογικότητας.

Εφαρμογές

Το μοντέλο ορθολογικής επιλογής χρησιμοποιείται σε διάφορες επιστήμες:

• Οικονομική επιστήμη — θεωρία καταναλωτικής συμπεριφοράς, επιλογή υπό περιορισμένους πόρους·
• Πολιτική επιστήμη — ανάλυση της συμπεριφοράς ψηφοφόρων και πολιτικών δρώντων·
• Κοινωνιολογία — εξήγηση κοινωνικών κανόνων και αποκλίσεων·
• Ψυχολογία — γνωστικές διεργασίες και μηχανισμοί λήψης αποφάσεων·
• Διοίκηση — τεκμηρίωση διοικητικών αποφάσεων.

Δείτε επίσης

• Βέλτιστη επιλογή
• Θεωρία ωφελιμότητας
• Λήψη αποφάσεων
• Γνωστικές στρεβλώσεις
• Συλλογική επιλογή