Ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn

Ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn — là quá trình lựa chọn phương án tối ưu khi thiếu thông tin đầy đủ về môi trường bên ngoài, các hậu quả có thể xảy ra và xác suất diễn biến của các sự kiện. Trong những tình huống như vậy, người ra quyết định (NRQ) không thể mô tả định lượng hoặc dự đoán xác suất xảy ra các trạng thái ảnh hưởng đến kết quả, và buộc phải hành động dựa trên thông tin không đầy đủ, không chính xác hoặc mang tính định tính.

Nguồn gốc của sự không chắc chắn

Sự không chắc chắn trong các bài toán ra quyết định có thể có bản chất khác nhau:

• Không chắc chắn xung đột (chủ động) — liên quan đến sự hiện diện của các bên tham gia khác theo đuổi mục tiêu riêng của họ và sự không thể dự đoán hành vi của họ. Những tình huống như vậy được mô hình hóa bằng lý thuyết trò chơi.
• Không chắc chắn thụ động (trò chơi với tự nhiên) — xuất phát từ việc không biết các điều kiện khách quan bên ngoài (trạng thái môi trường) không phụ thuộc vào ý chí của NRQ. Những tình huống này được mô tả trong khuôn khổ lý thuyết quyết định thống kê và thường được gọi là trò chơi với tự nhiên.
• Không chắc chắn ngữ nghĩa (mờ) — do không thể mô tả rõ ràng tình huống, các phương án và sở thích bằng ngôn ngữ tự nhiên. Điều này bao gồm các đánh giá bằng lời, các tham số định tính và các nhận định phi cấu trúc. Các bài toán tương ứng được nghiên cứu bằng logic mờ và lý thuyết tập mờ.
• Không chắc chắn thông tin — xuất phát từ sự không đầy đủ, không chính xác hoặc nhiễu của dữ liệu (sai số đo lường, đánh giá chủ quan, thiếu số liệu thống kê).

Các phương pháp tiếp cận để giảm thiểu sự không chắc chắn

Sự không chắc chắn có thể được loại bỏ một phần hoặc giảm bớt thông qua:

• thu thập thêm thông tin (quan sát, giám định, thử nghiệm);
• chuyển sang đánh giá xác suất (trong trường hợp có thể phân tích thống kê);
• sử dụng mô hình mờ, khi thông tin mang tính định tính hoặc bằng lời;
• cấu trúc hóa bài toán (ví dụ, thông qua việc xây dựng cây quyết định hoặc các kịch bản).

Các tiêu chí ra quyết định cổ điển trong điều kiện không chắc chắn

Trong tình huống không chắc chắn, người ra quyết định (NRQ) không biết trạng thái nào trong số các trạng thái môi trường có thể xảy ra sẽ thực sự xảy ra. Để vẫn có thể đưa ra lựa chọn, người ta sử dụng các phương pháp tiếp cận đặc biệt — tiêu chí, mỗi tiêu chí phản ánh một phong cách tư duy nhất định, mức độ thận trọng hoặc thái độ đối với rủi ro.

• Tiêu chí Wald (lựa chọn thận trọng). Tiêu chí này phù hợp với những người tìm cách giảm thiểu tổn thất có thể xảy ra. NRQ cho rằng kết quả bất lợi nhất có thể xảy ra, và trong số tất cả các phương án, chọn phương án trong trường hợp xấu nhất sẽ mang lại kết quả tốt nhất có thể. Nói cách khác, đây là phương pháp tiếp cận thận trọng tối đa: «Tôi sẽ chọn điều gì đó được đảm bảo gây ra ít thiệt hại nhất, dù mọi thứ diễn ra tồi tệ».
• Phù hợp với: các tình huống rủi ro cao, các quyết định quan trọng khi sai lầm là không thể chấp nhận được.
• Tiêu chí Savage (hối tiếc về sự lựa chọn). Phương pháp tiếp cận này hướng đến việc tránh cảm giác hối tiếc sau khi nhận ra rằng một lựa chọn khác có thể mang lại nhiều lợi ích hơn. NRQ so sánh xem mình có thể mất bao nhiêu nếu lựa chọn sai, và chọn phương án mà sự hối tiếc tối đa sẽ là nhỏ nhất. Phù hợp với: những người có xu hướng tự phân tích và sợ «bỏ lỡ cơ hội tốt nhất», cũng như trong môi trường cạnh tranh.
• Tiêu chí Laplace (cơ hội bình đẳng). NRQ cho rằng tất cả các trạng thái môi trường có thể có đều có xác suất bằng nhau, vì không có lý do gì để nghĩ khác. Khi đó, NRQ chọn phương án trung bình mang lại kết quả tốt nhất. Phù hợp với: các tình huống có sự đối xứng hoàn toàn của sự vô tri, nơi tất cả các kết quả được coi là có khả năng như nhau và không có sở thích nào.
• Tiêu chí Hurwicz (thỏa hiệp). Đây là phương pháp tiếp cận cân bằng, kết hợp sự thận trọng với mong muốn đạt được kết quả tốt nhất. NRQ xác định trước mức độ lạc quan của mình và chọn phương án mà với thiết lập này sẽ mang lại sự kết hợp tốt nhất giữa kết quả có thể đạt được và kết quả được đảm bảo. Phù hợp với: các tình huống quan trọng cần cân bằng giữa an toàn và lợi ích, trong khi có thiết lập cá nhân đối với rủi ro.