Problem — Πρόβλημα

Πρόβλημα - σύνθετο θεωρητικό ή πρακτικό ζήτημα που απαιτεί μελέτη και επίλυση· αντιφατική κατάσταση που εκδηλώνεται με τη μορφή αντιτιθέμενων θέσεων στην ερμηνεία ορισμένων φαινομένων, αντικειμένων, διεργασιών και απαιτεί κατάλληλη θεωρία για την επίλυσή της· εμπόδιο στην πορεία προς την επίτευξη του τεθέντος στόχου. Προβληματική ονομάζεται η κατάσταση κατά την οποία η δραστηριότητα δεν υλοποιείται με τους προηγουμένως αποδεκτούς τρόπους και η επίτευξη του αποτελέσματος της δραστηριότητας υπό τις μεταβαλλόμενες συνθήκες είναι δυσχερής ή αδύνατη· η αναντιστοιχία μεταξύ της υφιστάμενης και της απαιτούμενης (στοχευόμενης) κατάστασης του συστήματος υπό δεδομένες συνθήκες περιβάλλοντος κατά την εξεταζόμενη χρονική στιγμή.

Προβληματική κατάσταση

Προβληματική κατάσταση:

• μια πραγματική σύγκλιση περιστάσεων, μια κατάσταση πραγμάτων με την οποία κάποιος είναι δυσαρεστημένος, μη ικανοποιημένος και θα ήθελε να αλλάξει.
• η συνειδητοποίηση της ύπαρξης προβλήματος που προκύπτει κατά την εκτέλεση πρακτικής ή θεωρητικής δράσης, εργασίας, του ότι οι προηγουμένως αποκτηθείσες γνώσεις αποδεικνύονται ανεπαρκείς, και η ανάδυση της υποκειμενικής ανάγκης για νέες γνώσεις, που υλοποιείται μέσω στοχευμένης γνωστικής δραστηριότητας.

Η προβληματική κατάσταση ως εμπόδιο στην επίτευξη του στόχου έχει τα εξής χαρακτηριστικά:

• υψηλός βαθμός αβεβαιότητας (απουσία ή έλλειψη πληροφοριών)
• ύπαρξη εμφανών ή ουσιαστικών αντιφάσεων στην περιγραφή ή αξιολόγηση της κατάστασης
• ασθενής δομή ή απουσία δομής
• απουσία δυνατότητας τυποποίησης ή ασθενής τυποποίηση της προβληματικής κατάστασης

Συστημικά προβλήματα

Ένα από τα κεντρικά ζητήματα στη σύγχρονη θεωρία της συστημικής ανάλυσης είναι η έννοια του συστημικού προβλήματος. Δεν είναι δυνατόν να οριστεί με ακρίβεια αυτή η έννοια σε μορφή κάποιας εξαντλητικής διατύπωσης. Ωστόσο, συνοψίζοντας την εμπειρία των επιστημονικών ερευνών, μπορεί να εντοπιστεί μια σειρά χαρακτηριστικών που επιτρέπουν, συνολικά, τον προσδιορισμό των προβλημάτων αυτής της κατηγορίας. Σε αυτά τα χαρακτηριστικά ανήκουν:

• Απουσία δομής ή ασθενής δομή.
• Απουσία τυποποίησης ή ασθενής τυποποίηση
• Αντιφατικότητα
• Αβεβαιότητα
• Αμφισημία
• Απουσία τυποποίησης
• Πολυπλοκότητα

Δόμηση και τυποποίηση προβλημάτων

Η έννοια του βαθμού δόμησης προβλήματος, που εισήγαγαν οι Η. Simon και A. Newell (1958), συνδέεται με τον διαφορετικό συνδυασμό ποσοτικών και ποιοτικών, αντικειμενικών και υποκειμενικών πληροφοριών που περιγράφουν το πρόβλημα.

Τα καλά δομημένα, ή καλά τυποποιημένα, προβλήματα επιδέχονται ποσοτική διατύπωση, οι σημαντικότερες εξαρτήσεις τους εκφράζονται με αντικειμενικά μοντέλα και αναπαρίστανται σε συμβολική μορφή, όπου τα σύμβολα λαμβάνουν αριθμητικές τιμές. Τα μη δομημένα, ή μη τυποποιημένα, προβλήματα έχουν μόνο ποιοτικές, λεκτικές περιγραφές βασισμένες σε υποκειμενικές κρίσεις ανθρώπων, ενώ οι ποσοτικές σχέσεις μεταξύ των βασικών χαρακτηριστικών του προβλήματος απουσιάζουν ή είναι άγνωστες. Ενδιάμεση θέση κατέχουν τα ασθενώς δομημένα, ή ελλιπώς τυποποιημένα, προβλήματα, που συνδυάζουν ποσοτικά και ποιοτικά στοιχεία και εξαρτήσεις, με τις κακώς καθορισμένες και ανεπαρκώς γνωστές πλευρές του προβλήματος να διαδραματίζουν κυρίαρχο ρόλο.

Αβεβαιότητα

Την ουσιαστική πλευρά της δυναμικής των συστημικών προβλημάτων μπορεί να την περιγράψει κανείς μόνο μέσω πιθανών σεναρίων ή εναλλακτικών εξελίξεων των γεγονότων, στα οποία δεν υπάρχουν εξαντλητικά δεδομένα σχετικά με τις περιστάσεις που συνοδεύουν το πρόβλημα, τις συνδέσεις του με άλλα προβλήματα και τους πόρους που απαιτούνται για την επίλυσή του. Είναι αδύνατο να προβλεφθούν εκ των προτέρων όλες οι καταστάσεις που θα αντιμετωπιστούν κατά την επίλυση ενός συστημικού προβλήματος. Το αρχικά εμφανές τμήμα ενός συστημικού προβλήματος φέρει ένα μικρό μόνο μέρος του συνολικού όγκου πληροφοριών που απαιτούνται για την επίλυσή του, ενώ το υπόλοιπο παραμένει κρυφό από τον ερευνητή και αρχίζει να αποκαλύπτεται μόνο στη διάρκεια της ίδιας της έρευνας. Επιπλέον, τα συστημικά προβλήματα χαρακτηρίζονται από ένα ευρύ φάσμα μη προφανών τρόπων και μεθόδων επίλυσής τους, αλλά το πλήρες σύνολο των πιθανών εναλλακτικών δεν μπορεί να καθοριστεί εκ των προτέρων.

Πολυπλοκότητα

Τα συστημικά προβλήματα αφορούν τα ενδιαφέροντα πολλών επιστημονικών κλάδων, αλλά κανένας από αυτούς χωριστά δεν είναι σε θέση να προτείνει αποτελεσματικούς τρόπους ολιστικής επίλυσής τους. Η αιτία έγκειται στον σχετικά στενό στοχευμένο προσανατολισμό των παραδοσιακών επιστημονικών κλάδων, οι οποίοι εξαρχής και, κυρίως, συνειδητά περιορίζουν το εύρος των ενδιαφερόντων τους, καθώς θεωρείται ότι μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούν να επιτευχθούν οποιαδήποτε σημαντικά πρακτικά αποτελέσματα. Η συστημική ανάλυση οικοδομείται σε διαφορετική εννοιολογική βάση. Το εύρος των επιστημονικο-πρακτικών ενδιαφερόντων δεν πρέπει να περιορίζεται στα όρια μίας μόνο θεωρίας, ανεξαρτήτως της προγνωστικής ισχύος που αυτή διακηρύσσει. Ένα συστημικό πρόβλημα μπορεί να επιλυθεί αποτελεσματικά μόνο εάν αξιοποιηθεί ένα σύμπλεγμα επιστημονικών μεθόδων και γνώσεων ανάλογης πολυπλοκότητας, που να охватывает με τις γνωστικές του δυνατότητες όλη την ποικιλομορφία των πλευρών και εκδηλώσεων του υπό μελέτη αντικειμένου.

Οι γνώσεις και οι μέθοδοι διαφόρων επιστημών δεν μπορούν να αποτελέσουν σύμπλεγμα από μόνες τους. Απαιτείται κάποιος συστημοδομικός μηχανισμός, ικανός να διαχειρίζεται τα επιμέρους συστατικά του, να εναρμονίζει τα μερικά αποτελέσματα ερευνών και να συγκεντρώνει τις προσπάθειες στις σημαντικότερες κατευθύνσεις. Στην εκτέλεση των λειτουργιών αυτού του μηχανισμού έγκειται ο βασικός σκοπός της συστημικής ανάλυσης.

Πολυδιάστατη φύση

Τα συστημικά προβλήματα αφορούν πλήθος ετερογενών πλευρών της υπόστασης στην οποία γεννιούνται και εξελίσσονται, ενώ μεταξύ αυτών των πλευρών υπάρχουν δεσμοί αμοιβαίας επίδρασης. Οι απόπειρες απλοποίησης του προβλήματος μέσω αποκλεισμού των λεγόμενων «ασήμαντων» πτυχών μπορεί να οδηγήσουν σε σφάλματα. Ταυτόχρονα, η επιδίωξη πλήρους συνεκτίμησης όλων των πλευρών οδηγεί στο να γίνεται το πρόβλημα αδιαχείριστο και πρακτικά άλυτο. Στον χώρο παραμέτρων κάθε συστημικού προβλήματος υπάρχει μια περιοχή συμβιβασμού, η αναζήτηση της οποίας αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πρακτικά καθήκοντα της συστημικής ανάλυσης.

Δείτε επίσης

• Θεωρία λήψης αποφάσεων
• Κίνδυνος