Phân tích quyết định đa tiêu chí
Phân tích quyết định đa tiêu chí — tập hợp các phương pháp và thủ tục lựa chọn, so sánh và đánh giá các phương án trong điều kiện mà các quyết định phải được đưa ra có tính đến nhiều tiêu chí thường cạnh tranh nhau. Cách tiếp cận này phản ánh sự phức tạp của các bài toán thực tế, trong đó không thể quy việc lựa chọn về một chỉ số hiệu quả duy nhất.
Bản chất và mục tiêu
Tính đa tiêu chí xuất hiện khi các khía cạnh khác nhau của chất lượng quyết định (ví dụ: chi phí, độ tin cậy, hiệu quả, tính bền vững) đều có ý nghĩa đối với người ra quyết định (NRQ) và cần được xem xét đồng thời. Mục tiêu chính của phân tích đa tiêu chí là tìm ra những quyết định thỏa mãn tối đa tất cả các tiêu chí hoặc đại diện cho sự thỏa hiệp tối ưu giữa chúng.
Ưu điểm và hạn chế
Ưu điểm của cách tiếp cận đa tiêu chí:
- Xem xét các khía cạnh khác nhau của tình huống vấn đề;
- Biểu đạt linh hoạt hơn các sở thích của NRQ;
- Tăng tính minh bạch của quyết định được đưa ra;
- Khả năng tính đến lợi ích của các bên tham gia khác nhau trong quá trình.
Hạn chế và khó khăn:
- Sự phức tạp trong việc hình thức hóa sở thích và trọng số của các tiêu chí;
- Các mâu thuẫn có thể xảy ra giữa các tiêu chí;
- Tính không thể so sánh của một phần các phương án;
- Sự phụ thuộc của kết quả vào các đánh giá chủ quan và cấu trúc thang đo.
Các nguyên tắc cơ bản
- Phân rã chất lượng tổng thể thành các tiêu chí riêng phần: cho phép phản ánh chính xác hơn cấu trúc sở thích và tình huống được phân tích.
- Hình thành tập hợp các quyết định hiệu quả (tối ưu Pareto): được sử dụng khi không thể tổng hợp tất cả các tiêu chí theo một cách duy nhất.
- Bù trừ và hệ số trọng số: được NRQ gán hoặc tính toán theo các quy tắc hình thức, phản ánh tầm quan trọng tương đối của các tiêu chí.
- Tổng hợp tiêu chí: chuyển đổi bài toán đa tiêu chí thành bài toán đơn tiêu chí tương đương bằng cách sử dụng hàm tổng hợp.
- Phương pháp trực quan hóa: được áp dụng để hiển thị các tổ hợp giá trị tiêu chí đạt được và tạo thuận lợi cho việc lựa chọn.
Phân loại các phương pháp
Các phương pháp phân tích đa tiêu chí được chia thành một số nhóm tùy thuộc vào loại thông tin và dạng sở thích:
- Các phương pháp dựa trên các chỉ số định lượng với giá trị số của độ hữu dụng;
- Các phương pháp chuyển đổi đánh giá định tính thành số;
- Các phương pháp so sánh không tính giá trị số;
- Các phương pháp phân tích ngôn ngữ sử dụng phán đoán bằng lời.
Ví dụ về các phương pháp:
- Phương pháp phân tích thứ bậc (AHP);
- Các phương pháp ưu tiên ngưỡng có giới hạn (ELECTRE, PROMETHEE);
- Các phương pháp tổng hợp cộng tính hoặc nhân tính;
- Các phương pháp lặp người-máy;
- Các phương pháp dựa trên hàm lựa chọn.