Modeling (scientific) — مدلسازی
مدلسازی — روشی برای شناخت جهان پیرامون است که میتوان آن را در زمرهٔ روشهای عام علمی دانست؛ روشهایی که هم در سطح تجربی و هم در سطح نظری شناخت به کار میروند. در ساخت و بررسی مدل، تقریباً تمام روشهای دیگر شناخت نیز قابل استفادهاند.
مدل (از لاتین modulus — معیار، نمونه، هنجار) به شیئی مادی یا ذهنی گفته میشود که در فرایند شناخت (مطالعه) جایگزین شیء اصلی میشود و برخی ویژگیهای مهم و نمونهوار آن را که برای پژوهش مورد نظر اهمیت دارند، حفظ میکند. فرایند ساخت و بهرهگیری از مدل، مدلسازی نامیده میشود.
در تحلیل سیستمها، مدلسازی بهعنوان روش اصلی شناخت علمی در نظر گرفته میشود که با بهبود شیوههای کسب و ثبت اطلاعات دربارهٔ اشیاء مورد مطالعه و همچنین با دستیابی به دانشهای نو از طریق آزمایشهای مبتنی بر مدل پیوند دارد. امروزه بیشتر مدلها با بهرهگیری از فناوریهای رایانهای توسعه مییابند؛ چنین مدلهایی یا به کمک نرمافزار ساخته میشوند یا خود میتوانند بهصورت نرمافزار عمل کنند.
پژوهشگر هنگام ساخت مدل همواره از اهداف تعیینشده حرکت میکند و تنها مهمترین عوامل برای دستیابی به آن اهداف را در نظر میگیرد. از این رو، هیچ مدلی با شیء اصلی یکسان نیست و در نتیجه ناقص است، زیرا پژوهشگر هنگام ساخت آن تنها عواملی را لحاظ کرده که از دیدگاه خود مهمترین میدانسته است.
مهمترین و رایجترین کاربرد مدلها، استفاده از آنها در مطالعه و پیشبینی رفتار فرایندها و پدیدههای پیچیده است. باید توجه داشت که برخی اشیاء و پدیدهها اصلاً نمیتوانند بهطور مستقیم مورد مطالعه قرار گیرند. کاربرد مهم دیگر مدلها این است که به کمک آنها مهمترین عوامل شکلدهندهٔ خواص گوناگون شیء شناسایی میشوند، چرا که خود مدل تنها برخی مشخصههای اساسی شیء اصلی را بازتاب میدهد که در نظر گرفتن آنها برای بررسی این یا آن فرایند یا پدیده ضروری است. مدل این امکان را فراهم میسازد که با آزمودن گزینههای مختلف مدیریت، بهدرستی آموخت چگونه شیء را کنترل کرد. استفاده از شیء واقعی برای این منظور غالباً پرخطر یا ناممکن است. اگر خواص شیء در طول زمان تغییر کنند، پیشبینی حالتهای آن شیء در اثر عوامل گوناگون اهمیت ویژهای مییابد.
هدف مدلسازی تعیین میکند که کدام جنبههای اصل باید در مدل بازتاب یابند. اهداف مختلف با مدلهای متفاوتی از یک شیء واحد مطابقت دارند.
مدلها میتوانند با ابزارهای اندیشه (مدلهای انتزاعی) یا با ابزارهای جهان مادی (مدلهای واقعی) ساخته شوند. مدلهای زبانی جایگاه ویژهای در میان مدلهای انتزاعی دارند. ابهام و نامشخصی زبان طبیعی که در بسیاری موارد بسیار سودمند است، میتواند در برخی حوزههای عملی مانع ایجاد کند. در آن صورت زبانهای دقیقتری (تخصصیتر) پدید میآیند — یک سلسلهمراتب کامل از زبانها که هر چه بالاتر میرود دقیقتر میشوند و با زبان صوریشدهٔ ایدهآل ریاضیات به اوج میرسند.
ادبیات
- گلینسکی ب. آ. مدلسازی بهعنوان روش پژوهش علمی. مسکو، ۱۹۶۵؛
- کودریانتس ای. گ. مسائل فلسفی مدلسازی ریاضی. کیشینف، ۱۹۷۸؛
- ماmedov ن. م. مدلسازی و ترکیب دانش. باکو، ۱۹۷۸؛
- اویموف آ. ای. مبانی منطقی روش مدلسازی. مسکو، ۱۹۷۱