Model (TR)

Model, gerçekliğin herhangi bir biçimdeki (örneğin matematiksel, fiziksel, simgesel, grafik veya betimleyici) soyut bir temsilidir; bu gerçekliğin belirli yönlerini sunmak ve incelenen sorulara yanıt bulmak amacıyla kullanılır.

Model kavramı, bilme (inceleme) sürecinde özgün nesnenin yerini alan, söz konusu araştırma için önemli olan tipik özelliklerini koruyan maddi ya da zihinsel olarak tasarlanmış bir nesneyi ifade eder. Model kurma ve kullanma sürecine modelleme denir.

Amaç

Modele ihtiyaç duyulmasının nedenleri şunlardır:

• Belirli bir nesnenin nasıl yapılandığını anlamak: yapısı, iç bağlantıları, temel özellikleri, gelişme, öz-gelişme ve çevresiyle etkileşim yasaları nelerdir;
• Nesneyi veya süreci yönetmeyi öğrenmek, verilen hedefler ve kriterler doğrultusunda en iyi yönetim yöntemlerini belirlemek;
• Doğrudan ve dolaylı sonuçları tahmin etmek. Bilimsel modellemeden söz ederken "model" ve "teori" gibi terimlerin anlamını açıklamak gerekmektedir.

Çağdaş bilimsel literatürde bu kavramlar farklı biçimlerde yorumlanmakta, aralarındaki sınır ise belirsiz kalmaktadır. Bilim metodolojisinde günümüzde aşağıdaki yorumlar kabul görmektedir:

• Model — öncelikle belirli bir nesnenin davranışını ve özelliklerini incelemeye, onu yönetmeye ya da özelliklerini tahmin etmeye yönelik bir araçtır.
• Teori — modelden daha soyut bir araçtır; temel amacı belirli bir nesnenin değil, bir nesne sınıfının davranışını veya özelliklerini açıklamaktır. Teorinin sonlu hatta sonsuz sayıda somut modelden oluşan bir bütünü kapsadığı söylenebilir.

Somut bir model oluşturulurken ilgili teorinin yasa ve denklemlerinden yararlanılır. Model, "Nasıl?" ve "Neden?" sorularına belirli bir nesne için yanıt verirken; teori, benzer özelliklere sahip bir nesne ailesi için bu soruları yanıtlar. Bununla birlikte, karmaşık süreç ve olguların modellerinin geliştirilmesinde çoğu zaman farklı dallar, disiplinler ve hatta bilgi alanlarına ait birden fazla teorinin kavram ve bağıntılarına başvurmak gerekmektedir.

Modeller düşüncede, ideal olarak, düşünme araçlarıyla kurulabilir — bu tür modeller soyut modeller olarak adlandırılır; gerçek nesneler ve süreçlerden de modeller oluşturulabilir — bu tür modeller gerçek, maddi, zaman zaman da fiziksel modeller olarak adlandırılır. Bir anlamda ara ve aracı konumda, soyut içeriğe sahip gerçek modeller yer alır — bunlara simgesel modeller denir. Model kavramı yalnızca bir nesneyle ilgili değildir; belirli açılardan şunları kapsar: modellemeyi düzenleyen özneyi ve modellemenin yürütüldüğü amacı (her ikisini de hedef aracılığıyla); modellenen özgün nesneyi; modelin oluşturulduğu araçları; modelin işlev görmesi gereken ortamı.

"Model altında, konuya (olguya) ilişkin tam olarak belirli, sınırlı bilgi taşıyan, onun şu ya da bu özelliklerini yansıtan, basitleştirilmiş, istenir istemez paketlenmiş bilgiyi anlayacağız. Model, bilginin özel bir kodlama biçimi olarak ele alınabilir. Tüm kaynak bilginin bilindiği ve yalnızca onu başka bir dile çevirdiğimiz olağan kodlamanın aksine, model hangi dili kullanırsa kullansın, insanların henüz bilmediği bilgiyi de kodlar. Modelin, insanın onu inceleyerek edinebileceği, görünür kılabileceği ve pratik yaşam ihtiyaçlarında kullanabileceği potansiyel bilgiyi içinde barındırdığı söylenebilir" (N.N. Moiseyev).