Model — مدل

مدل یک بازنمایی انتزاعی از واقعیت در قالبی خاص است (برای مثال، به شکل ریاضی، فیزیکی، نمادین، گرافیکی یا توصیفی) که برای نمایش جنبه‌های معینی از این واقعیت طراحی شده و امکان یافتن پاسخ به پرسش‌های مورد مطالعه را فراهم می‌آورد.

منظور از مدل، شیئی مادی یا ذهنی است که در فرآیند شناخت (مطالعه) جایگزین شیء اصلی می‌شود و برخی ویژگی‌های مهم و نمونه‌وار آن را که برای پژوهش مورد نظر اهمیت دارند، حفظ می‌کند. فرآیند ساخت و به‌کارگیری مدل، مدل‌سازی نامیده می‌شود.

هدف

مدل برای موارد زیر مورد نیاز است:

• درک ساختار یک شیء خاص: ساختار آن، پیوندهای درونی، خواص اساسی، قوانین توسعه، خودتوسعه‌یابی و تعامل با محیط پیرامون؛
• آموختن نحوه کنترل شیء یا فرآیند و تعیین بهترین روش‌های مدیریت در راستای اهداف و معیارهای مشخص؛
• پیش‌بینی پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم. در بحث از مدل‌سازی علمی، لازم است معنای اصطلاحاتی چون «مدل» و «نظریه» روشن شود.

در ادبیات علمی معاصر، این دو مفهوم به شیوه‌های گوناگونی تفسیر می‌شوند و مرز میان آن‌ها مبهم است. در روش‌شناسی علم، تفسیرهای زیر در حال حاضر پذیرفته شده‌اند:

• مدل — ابزاری که پیش از هر چیز برای مطالعه رفتار و خواص یک شیء خاص به منظور کنترل آن یا پیش‌بینی خواصش به‌کار می‌رود.
• نظریه — وسیله‌ای انتزاعی‌تر از مدل که هدف اصلی آن تبیین رفتار یا خواص نه یک شیء خاص، بلکه دسته‌ای از اشیاء است. می‌توان گفت نظریه مجموعه‌ای متناهی یا حتی نامتناهی از مدل‌های خاص را در بر می‌گیرد.

در ساخت یک مدل خاص، از قوانین و معادلات نظریه مربوطه استفاده می‌شود. مدل به پرسش‌های «چگونه؟» و «چرا؟» برای یک شیء خاص پاسخ می‌دهد، در حالی که نظریه برای خانواده‌ای از اشیاء دارای خواص مشابه این کار را انجام می‌دهد. با این حال باید توجه داشت که در توسعه مدل‌های فرآیندها و پدیده‌های پیچیده، اغلب لازم می‌شود از مفاهیم و روابط چندین نظریه متعلق به حوزه‌ها، رشته‌ها و حتی قلمروهای دانشی مختلف استفاده شود.

می‌توان مدل‌ها را در تخیل ساخت، به صورت ایده‌آل، با ابزارهای اندیشه — چنین مدل‌هایی انتزاعی نامیده می‌شوند؛ همچنین می‌توان مدل‌ها را از اشیاء و فرآیندهای واقعی ساخت — چنین مدل‌هایی واقعی، مادی و گاهی فیزیکی خوانده می‌شوند. به نوعی جایگاه میانه و واسطه‌ای را مدل‌های واقعی با محتوای انتزاعی اشغال می‌کنند — مدل‌های نشانه‌ای. مفهوم مدل تنها به یک شیء مربوط نمی‌شود؛ بلکه در روابط معینی در بر می‌گیرد: سوژه‌ای که مدل‌سازی را سازمان می‌دهد و وظیفه‌ای که مدل‌سازی به خاطر آن انجام می‌شود (هر دو از طریق هدف)؛ شیء اصلی که مدل‌سازی می‌شود؛ ابزارهایی که مدل از آن‌ها ساخته می‌شود؛ و محیطی که مدل باید در آن کارکند.

«منظور ما از مدل، دانشی ساده‌شده و به‌نوعی فشرده‌شده است که اطلاعاتی کاملاً مشخص و محدود درباره موضوع (پدیده) را حمل می‌کند و این یا آن خاصیت آن را بازتاب می‌دهد. مدل را می‌توان به‌مثابه شکلی ویژه از رمزگذاری اطلاعات نگریست. برخلاف رمزگذاری معمول که در آن تمام اطلاعات اولیه معلوم است و ما صرفاً آن را به زبانی دیگر برمی‌گردانیم، مدل — هر زبانی که به‌کار گیرد — آن اطلاعاتی را نیز رمزگذاری می‌کند که مردم هنوز نمی‌دانستند. می‌توان گفت مدل دانش بالقوه‌ای را در خود دارد که انسان با مطالعه آن می‌تواند به دست آورد، آشکار سازد و در نیازهای عملی زندگی‌اش به‌کار برد» (ن.ن. مویسه‌یف).