Model — Μοντέλο

Μοντέλο είναι μια αφηρημένη αναπαράσταση της πραγματικότητας σε κάποια μορφή (για παράδειγμα, μαθηματική, φυσική, συμβολική, γραφική ή περιγραφική), που προορίζεται για την αναπαράσταση ορισμένων πτυχών αυτής της πραγματικότητας και επιτρέπει τη λήψη απαντήσεων στα υπό μελέτη ερωτήματα.

Ως μοντέλο νοείται ένα υλικό ή νοητά παριστανόμενο αντικείμενο, το οποίο κατά τη διαδικασία της γνώσης (μελέτης) υποκαθιστά το πρότυπο-αντικείμενο, διατηρώντας ορισμένα τυπικά χαρακτηριστικά του που είναι σημαντικά για τη συγκεκριμένη έρευνα. Η διαδικασία κατασκευής και χρήσης ενός μοντέλου ονομάζεται μοντελοποίηση.

Σκοπός

Το μοντέλο είναι αναγκαίο προκειμένου να:

• κατανοηθεί πώς είναι δομημένο ένα συγκεκριμένο αντικείμενο: ποια είναι η δομή του, οι εσωτερικές συνδέσεις, οι βασικές ιδιότητες, οι νόμοι ανάπτυξης, αυτοανάπτυξης και αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον·
• εκμάθει κανείς τη διαχείριση αντικειμένου ή διαδικασίας, να προσδιοριστούν οι βέλτιστοι τρόποι διαχείρισης για δεδομένους στόχους και κριτήρια·
• προβλεφθούν άμεσες και έμμεσες συνέπειες. Όταν μιλάμε για επιστημονική μοντελοποίηση, θα πρέπει να διευκρινιστεί η έννοια όρων όπως «μοντέλο» και «θεωρία».

Στη σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία αυτές οι έννοιες ερμηνεύονται με αμφίσημο τρόπο, ενώ τα όρια μεταξύ τους είναι ασαφή. Στη μεθοδολογία της επιστήμης αναγνωρίζονται σήμερα οι ακόλουθες ερμηνείες:

• Μοντέλο — ένα εργαλείο που προσανατολίζεται πρωτίστως στη μελέτη της συμπεριφοράς και των ιδιοτήτων ενός συγκεκριμένου αντικειμένου με σκοπό τη διαχείρισή του ή την πρόβλεψη των ιδιοτήτων του.
• Θεωρία — ένα πιο αφηρημένο από το μοντέλο μέσο, ο κύριος σκοπός του οποίου είναι η εξήγηση της συμπεριφοράς ή των ιδιοτήτων όχι ενός συγκεκριμένου αντικειμένου, αλλά μιας ορισμένης κατηγορίας αντικειμένων. Μπορεί να ειπωθεί ότι η θεωρία περιέχει ένα πεπερασμένο ή ακόμη και άπειρο σύνολο συγκεκριμένων μοντέλων.

Για τη δημιουργία ενός συγκεκριμένου μοντέλου χρησιμοποιούνται οι νόμοι και οι εξισώσεις της αντίστοιχης θεωρίας. Το μοντέλο δίνει απαντήσεις στα ερωτήματα: «Με ποιον τρόπο;» και «Γιατί;» για ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, ενώ η θεωρία — για μια ολόκληρη οικογένεια αντικειμένων με παρόμοιες ιδιότητες. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι κατά την ανάπτυξη μοντέλων σύνθετων διαδικασιών και φαινομένων συχνά χρειάζεται να χρησιμοποιηθούν έννοιες και σχέσεις από πολλές θεωρίες που ανήκουν σε διαφορετικούς κλάδους, επιστημονικές πειθαρχίες και ακόμη και γνωστικά πεδία.

Μπορούν να κατασκευαστούν μοντέλα στη φαντασία, ιδεατά, με μέσα της σκέψης — τέτοια μοντέλα ονομάζονται αφηρημένα, ή μπορούν να δημιουργηθούν μοντέλα από πραγματικά αντικείμενα και διαδικασίες — τέτοια μοντέλα ονομάζονται πραγματικά, υλικά, μερικές φορές φυσικά. Σε κάποια έννοια ενδιάμεση, διαμεσολαβητική θέση κατέχουν τα πραγματικά μοντέλα με αφηρημένο περιεχόμενο — τα σημειωτικά μοντέλα. Η έννοια του μοντέλου δεν αναφέρεται απλώς σε ένα αντικείμενο· υπό ορισμένες σχέσεις περιλαμβάνει: το υποκείμενο που οργανώνει τη μοντελοποίηση και το έργο για το οποίο διεξάγεται η μοντελοποίηση (και τα δύο — μέσω του σκοπού)· το πρότυπο-αντικείμενο που μοντελοποιείται· τα μέσα από τα οποία κατασκευάζεται το μοντέλο· το περιβάλλον στο οποίο το μοντέλο πρέπει να λειτουργεί.

«Ως μοντέλο θα εννοούμε μια απλοποιημένη, αν θέλετε, συμπυκνωμένη γνώση, που φέρει μια απολύτως συγκεκριμένη, περιορισμένη πληροφορία για ένα αντικείμενο (φαινόμενο), αντικατοπτρίζοντας τη μία ή την άλλη ιδιότητά του. Το μοντέλο μπορεί να θεωρηθεί ως ειδική μορφή κωδικοποίησης πληροφοριών. Σε αντίθεση με τη συνηθισμένη κωδικοποίηση, όταν είναι γνωστό το σύνολο των αρχικών πληροφοριών και απλώς τις μεταφράζουμε σε άλλη γλώσσα, το μοντέλο, όποια γλώσσα κι αν χρησιμοποιεί, κωδικοποιεί και εκείνη την πληροφορία που οι άνθρωποι δεν γνώριζαν ακόμη. Μπορεί να ειπωθεί ότι το μοντέλο περιέχει μέσα του δυνητική γνώση, την οποία ο άνθρωπος, ερευνώντας το, μπορεί να αποκτήσει, να καταστήσει εμφανή και να χρησιμοποιήσει στις πρακτικές ανάγκες της ζωής του» (Ν.Ν. Μοϊσέγιεφ).