Lý thuyết ra quyết định

Lý thuyết ra quyết định — lĩnh vực khoa học liên ngành, hướng đến việc phát triển các phương pháp, mô hình và quy trình nhằm đảm bảo sự lựa chọn hợp lý và có cơ sở đối với một hoặc nhiều phương án hành động trong điều kiện nguồn lực hạn chế, đa mục tiêu, bất định và rủi ro.

Định nghĩa chung

Ra quyết định là quá trình có ý thức lựa chọn phương án tốt nhất, theo nghĩa này hay nghĩa khác, từ một tập hợp các phương án khả dĩ cho trước. Trong hoạt động chuyên môn, quá trình này mang tính chất một dạng hoạt động đặc thù của con người, đặc biệt có ý nghĩa trong quản lý, thiết kế, lập kế hoạch và các loại hành vi có định hướng mục tiêu khác.

Bản chất của lý thuyết ra quyết định là cung cấp cho người ra quyết định (NRQ) các công cụ để:

• hình thức hóa vấn đề,
• xác định tập hợp các giải pháp khả dĩ,
• đánh giá các hậu quả có thể xảy ra,
• lựa chọn có cơ sở các phương án ưu tiên theo các mục tiêu và ràng buộc đã định.

Mục tiêu và nhiệm vụ của lý thuyết

Mục tiêu chính của lý thuyết ra quyết định là phát triển các công cụ lựa chọn hợp lý. Các nhiệm vụ của nó bao gồm:

• xây dựng mô hình sở thích và mục tiêu;
• mô tả các điều kiện bất định, rủi ro, xung đột;
• hình thức hóa quá trình đánh giá các phương án;
• phát triển các quy trình so sánh, xếp hạng, tổng hợp và tuyển chọn phương án;
• phân tích tính bền vững và cơ sở của các quyết định;
• tạo lập mô hình và thuật toán hỗ trợ ra quyết định.

Ý nghĩa phương pháp luận

Lý thuyết ra quyết định không phải là một công thức vạn năng, mà là công cụ hợp lý hóa tư duy và hỗ trợ logic cho quá trình lựa chọn. Giá trị thực tiễn của nó nằm ở khả năng:

• cấu trúc hóa và hình thức hóa bài toán,
• làm rõ các ràng buộc và mục tiêu,
• khảo sát các giải pháp khả dĩ,
• nâng cao tính có cơ sở và khả năng tái lập của sự lựa chọn.

Vị trí và vai trò trong hệ thống các khoa học

Lý thuyết ra quyết định được hình thành như một lĩnh vực tri thức độc lập vào nửa sau thế kỷ XX, gắn liền với sự phát triển của phân tích hệ thống, điều khiển học, lý thuyết điều khiển, kinh tế học và toán học ứng dụng. Nó tích hợp các ý tưởng và phương pháp được vay mượn từ:

• phân tích hệ thống;
• nghiên cứu tác nghiệp;
• lý thuyết quyết định thống kê;
• lý thuyết trò chơi;
• lý thuyết điều khiển tối ưu;
• điều khiển học kinh tế;
• tin học và trí tuệ nhân tạo;
• tâm lý học nhận thức;
• lý thuyết hành vi và kinh tế học hành vi.

Mỗi ngành trong số các ngành này xem xét vấn đề lựa chọn từ góc độ phương pháp luận riêng của mình, áp dụng cho các đối tượng có bản chất khác nhau — từ hệ thống kỹ thuật đến hành vi con người. Kết quả là đã hình thành một lĩnh vực khoa học tích hợp, nghiên cứu ra quyết định như một quá trình hành động có định hướng mục tiêu mang tính phổ quát.

Đặc điểm như một ngành khoa học ứng dụng

Lý thuyết ra quyết định phát huy hiệu quả cao nhất khi các phương pháp của nó được sử dụng một cách có ý thức và đúng mục đích — phù hợp với đặc điểm của tình huống cụ thể. Nó không thay thế quá trình tư duy hay hành vi ý chí của sự lựa chọn, mà cung cấp các công cụ để phân tích hệ thống, tìm kiếm giải pháp và luận chứng cho chúng.

Về bản chất, đây là lý thuyết tìm kiếm và lựa chọn hợp lý các phương án ưu tiên nhất trong điều kiện thông tin hạn chế và đa mục tiêu.