Evaluation of alternatives — Αξιολόγηση εναλλακτικών

Αξιολόγηση εναλλακτικών — είναι ένα βασικό στάδιο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, κατά το οποίο ο υπεύθυνος λήψης απόφασης (ΥΛΑ) εντοπίζει και εκφράζει τις προτιμήσεις του σχετικά με τις πιθανές εναλλακτικές, συγκρίνοντάς τες βάσει ουσιαστικών χαρακτηριστικών και ιδιοτήτων. Αυτό το στάδιο προηγείται της επιλογής και επιτρέπει την προετοιμασία των βάσεων για τη λήψη τεκμηριωμένης απόφασης.

Η αξιολόγηση εναλλακτικών πραγματοποιείται με βάση ένα σύστημα κριτηρίων και κλιμάκων. Οι κλίμακες επιτρέπουν την τυποποίηση των χαρακτηριστικών των εναλλακτικών, ενώ τα κριτήρια αντικατοπτρίζουν σημαντικές πτυχές βάσει των οποίων συγκρίνονται. Ανάλογα με την κατάσταση, εφαρμόζονται διαφορετικοί τύποι κλιμάκων: από απλές (π.χ. ταξινόμηση ή κατάταξη) έως πιο σύνθετες (π.χ. αξιολόγηση σχετικής ελκυστικότητας).

Ταξινόμηση μεθόδων αξιολόγησης εναλλακτικών

Μέθοδοι αξιολόγησης εναλλακτικών — είναι εργαλεία που επιτρέπουν την τυποποίηση των προτιμήσεων του υπεύθυνου λήψης απόφασης (ΥΛΑ), την ταξινόμηση ή κατάταξη των εναλλακτικών, τον εντοπισμό των βέλτιστων ή τον προσδιορισμό των αποδεκτών. Οι μέθοδοι διαφέρουν ως προς τον τύπο της χρησιμοποιούμενης πληροφορίας, τη μορφή έκφρασης των προτιμήσεων, τον βαθμό τυποποίησης, τον αριθμό κριτηρίων και άλλες βάσεις.

1. Ανάλογα με τον τύπο χρησιμοποιούμενης πληροφορίας

• Ποσοτικές μέθοδοι εφαρμόζονται όταν τα χαρακτηριστικά των εναλλακτικών παρουσιάζονται αριθμητικά. Αυτές οι μέθοδοι βασίζονται σε μετρήσιμες παραμέτρους, όπως κόστος, χρόνος, απόδοση. Επιτρέπουν την εφαρμογή κλιμάκων διαστήματος και αναλογιών, καθώς και την εκτέλεση υπολογισμών (π.χ. σταθμισμένα αθροίσματα, κανονικοποίηση, συνάθροιση).
• Ποιοτικές μέθοδοι εφαρμόζονται όταν η πληροφορία παρουσιάζεται σε λεκτική ή υποκειμενική μορφή. Χρησιμοποιούνται ονομαστικές και τακτικές κλίμακες, ενώ οι ίδιες οι αξιολογήσεις δίνονται μέσω εμπειρογνωμόνων, ερωτηματολογίων ή γλωσσικών κλιμάκων (π.χ.: «υψηλό επίπεδο», «ικανοποιητικό», «χαμηλός κίνδυνος»).
• Μικτές μέθοδοι συνδυάζουν αριθμητική και λεκτική πληροφορία. Συχνά εφαρμόζονται στην πολυκριτηριακή αξιολόγηση, όπου ορισμένα κριτήρια είναι ποσοτικά και άλλα ποιοτικά. Για παράδειγμα, η μέθοδος ανάλυσης ιεραρχίας (AHP) επιτρέπει τη μετατροπή λεκτικών αξιολογήσεων σε αριθμητική μορφή μέσω ζευγαρωτών συγκρίσεων.

2. Ανάλογα με τη μορφή έκφρασης προτιμήσεων του ΥΛΑ

• Μέθοδοι κατάταξης προϋποθέτουν την ταξινόμηση όλων των εναλλακτικών κατά βαθμό προτιμησιμότητας χωρίς να προσδιορίζεται κατά πόσο μια εναλλακτική είναι καλύτερη από άλλη.
• Μέθοδοι ζευγαρωτών συγκρίσεων επιτρέπουν τον εντοπισμό προτιμήσεων μέσω ανά ζεύγος σύγκρισης εναλλακτικών. Χρησιμοποιούνται τόσο σε ποιοτική όσο και σε ποσοτική μορφή. Η μέθοδος μπορεί να βασίζεται σε πίνακα συγκρίσεων, ο οποίος αντικατοπτρίζει ποια από τις δύο εναλλακτικές είναι προτιμότερη και κατά πόσο.
• Μέθοδοι αξιολόγησης με κλίμακες χρησιμοποιούν αριθμητικές ή συμβολικές κλίμακες για την έκφραση του βαθμού εκδήλωσης χαρακτηριστικών. Η επιλογή του τύπου κλίμακας (ονομαστικής, τακτικής, διαστήματος, αναλογιών) εξαρτάται από τη φύση του κριτηρίου.
• Μέθοδοι ενιαίου κριτηρίου (συνάθροισης) αναγάγουν τα χαρακτηριστικά των εναλλακτικών σε μια ενιαία γενικευμένη αξιολόγηση — αντικειμενική συνάρτηση, συνάρτηση χρησιμότητας, συνάρτηση αξίας κ.λπ. Συνήθως εφαρμόζονται όταν είναι απαραίτητη η επιλογή της βέλτιστης εναλλακτικής βάσει ολοκληρωμένου χαρακτηριστικού.

3. Ανάλογα με τον βαθμό τυποποίησης της μεθόδου

• Τυποποιημένες μέθοδοι βασίζονται σε明σαφείς αλγορίθμους και διαδικασίες, επιτρέπουν την αυτοματοποίηση. Σε αυτές συγκαταλέγονται, για παράδειγμα, μέθοδοι συνάθροισης κριτηρίων, πολυκριτηριακής βελτιστοποίησης, μέθοδοι χρησιμότητας και αξιολόγησης με κλίμακες.
• Μη τυποποιημένες μέθοδοι προϋποθέτουν διαισθητική ή εμπειρογνώμονα αξιολόγηση, χωρίς αυστηρές υπολογιστικές διαδικασίες. Χρησιμοποιούνται όταν το πρόβλημα είναι ελάχιστα δομημένο ή δεν είναι δυνατή η τυποποίηση των προτιμήσεων (π.χ. μέθοδος Delphi, καταιγισμός ιδεών, ευρετικοί κανόνες).
• Συνδυαστικές (υβριδικές) μέθοδοι συνδυάζουν τυπικούς υπολογισμούς με τη δυνατότητα διόρθωσης αξιολογήσεων κατά τη διάρκεια της αλληλεπίδρασης με τον ΥΛΑ ή εμπειρογνώμονες. Παράδειγμα — διαδραστικές διαδικασίες, όπου ο ΥΛΑ εξειδικεύει τις προτιμήσεις του καθώς αναλύει τα ενδιάμεσα αποτελέσματα.

4. Ανάλογα με τον αριθμό αξιολογούμενων κριτηρίων

• Μονοκριτηριακές μέθοδοι προϋποθέτουν ότι η επιλογή πραγματοποιείται βάσει ενός, εκ των προτέρων καθορισμένου κριτηρίου. Αυτές μπορεί να είναι απλές συγκρίσεις βάσει του μεγέθους του στοχευόμενου δείκτη: τιμή, αποτελεσματικότητα, χρόνος κ.λπ.
• Πολυκριτηριακές μέθοδοι λαμβάνουν υπόψη πολλά κριτήρια ταυτόχρονα, συμπεριλαμβανομένων διαφορετικών τύπων (π.χ. κόστος, αξιοπιστία, ποιότητα). Τέτοιες μέθοδοι περιλαμβάνουν διαδικασίες κανονικοποίησης, σταθμισμένης αξιολόγησης κριτηρίων, συνάθροισης και εξισορροπημένων λύσεων.

5. Ανάλογα με τον βαθμό συμμετοχής του ΥΛΑ στη διαδικασία αξιολόγησης

• Αυτόματες (αξιωματικές) μέθοδοι δεν απαιτούν τη συμμετοχή του ΥΛΑ μετά την εισαγωγή των αρχικών δεδομένων. Η απόφαση λαμβάνεται βάσει εκ των προτέρων καθορισμένων τυπικών κανόνων (π.χ. συνάρτηση χρησιμότητας ή λογική αξιωμάτων επιλογής).
• Διαδραστικές μέθοδοι προβλέπουν σταδιακή συμμετοχή του ΥΛΑ: σε κάθε στάδιο μπορεί να αξιολογήσει τις προτεινόμενες εναλλακτικές, να αλλάξει τις παραμέτρους του προβλήματος ή να εξειδικεύσει τις προτιμήσεις του. Αυτές οι μέθοδοι είναι ιδιαίτερα χρήσιμες κατά την πολυκριτηριακή επιλογή.
• Υβριδικές μέθοδοι συνδυάζουν αυτοματοποιημένες διαδικασίες με τη δυνατότητα εμπειρογνωμόνας παρέμβασης. Για παράδειγμα, στις μεθόδους κατάταξης ή ομαδοποίησης το αποτέλεσμα μπορεί να διορθωθεί βάσει παρατηρήσεων εμπειρογνωμόνων.

6. Ανάλογα με τον βαθμό βεβαιότητας της πληροφορίας

• Μέθοδοι υπό συνθήκες βεβαιότητας προϋποθέτουν ότι όλες οι πληροφορίες για τις εναλλακτικές είναι γνωστές με ακρίβεια και δεν αμφισβητούνται.
• Μέθοδοι υπό συνθήκες κινδύνου λαμβάνουν υπόψη την πιθανολογική φύση των αποτελεσμάτων (π.χ. αναμενόμενη αξία, κριτήριο μέγιστης πιθανότητας επιτυχίας).
• Μέθοδοι υπό συνθήκες αβεβαιότητας εφαρμόζονται όταν δεν υπάρχει ακριβής πληροφορία για τις συνέπειες και είναι απαραίτητη η χρήση υποκειμενικών αξιολογήσεων, σεναριακών αναλύσεων, εμπειρογνωμόνων υποθέσεων.