Decision-making under uncertainty — Λήψη αποφάσεων υπό συνθήκες αβεβαιότητας

Λήψη αποφάσεων υπό συνθήκες αβεβαιότητας — είναι η διαδικασία επιλογής της βέλτιστης εναλλακτικής απουσία πλήρους πληροφόρησης σχετικά με το εξωτερικό περιβάλλον, τις πιθανές συνέπειες και τις πιθανότητες εξέλιξης των γεγονότων. Σε τέτοιες καταστάσεις, το πρόσωπο που λαμβάνει αποφάσεις (ΛΑΑ) δεν μπορεί να περιγράψει ποσοτικά ή να προβλέψει τις πιθανότητες εμφάνισης καταστάσεων που επηρεάζουν το αποτέλεσμα, και αναγκάζεται να δρα βάσει ελλιπούς, ανακριβούς ή ποιοτικής πληροφορίας.

Πηγές αβεβαιότητας

Η αβεβαιότητα στα προβλήματα λήψης αποφάσεων μπορεί να έχει διαφορετική φύση:

• Συγκρουσιακή (ενεργητική) αβεβαιότητα — συνδέεται με την παρουσία άλλων συμμετεχόντων που επιδιώκουν δικούς τους στόχους και την αδυναμία πρόβλεψης της συμπεριφοράς τους. Τέτοιες καταστάσεις μοντελοποιούνται με τη βοήθεια της θεωρίας παιγνίων.
• Παθητική αβεβαιότητα (παίγνιο με τη φύση) — οφείλεται στην άγνοια αντικειμενικών εξωτερικών συνθηκών (καταστάσεων περιβάλλοντος) που δεν εξαρτώνται από τη βούληση του ΛΑΑ. Αυτές οι καταστάσεις περιγράφονται στο πλαίσιο της θεωρίας στατιστικών αποφάσεων και αποκαλούνται συχνά παίγνια με τη φύση.
• Σημασιολογική (ασαφής) αβεβαιότητα — προκαλείται από την αδυναμία σαφούς περιγραφής της κατάστασης, των εναλλακτικών και των προτιμήσεων στη φυσική γλώσσα. Αυτό περιλαμβάνει λεκτικές εκτιμήσεις, ποιοτικές παραμέτρους και αδόμητες κρίσεις. Τα αντίστοιχα προβλήματα μελετώνται με τη βοήθεια της ασαφούς λογικής και της θεωρίας ασαφών συνόλων.
• Πληροφοριακή αβεβαιότητα — οφείλεται στην ελλιπή, ανακριβή ή θορυβώδη φύση των δεδομένων (σφάλματα μέτρησης, υποκειμενικές εκτιμήσεις, απουσία στατιστικής).

Προσεγγίσεις για την άρση της αβεβαιότητας

Η αβεβαιότητα μπορεί να μερικώς αρθεί ή να μειωθεί μέσω:

• απόκτησης πρόσθετης πληροφορίας (παρατηρήσεις, εμπειρογνωμοσύνη, δοκιμές)·
• μετάβασης σε πιθανοτική εκτίμηση (στην περίπτωση που είναι δυνατή η στατιστική ανάλυση)·
• χρήσης ασαφών μοντέλων, όταν η πληροφορία έχει ποιοτικό ή λεκτικό χαρακτήρα·
• δόμησης του προβλήματος (π.χ. μέσω σχηματισμού δέντρου αποφάσεων ή σεναρίων).

Κλασικά κριτήρια λήψης αποφάσεων υπό αβεβαιότητα

Σε κατάσταση αβεβαιότητας, το πρόσωπο που λαμβάνει αποφάσεις (ΛΑΑ) δεν γνωρίζει ποια από τις δυνατές καταστάσεις του περιβάλλοντος θα επέλθει. Για να μπορέσει ωστόσο να πραγματοποιήσει επιλογή, χρησιμοποιούνται ειδικές προσεγγίσεις — κριτήρια, καθένα από τα οποία αντικατοπτρίζει ένα συγκεκριμένο στυλ σκέψης, βαθμό προσοχής ή στάση απέναντι στον κίνδυνο.

• Κριτήριο Wald (επιφυλακτικής επιλογής). Αυτό το κριτήριο ενδείκνυται για εκείνους που επιδιώκουν να ελαχιστοποιήσουν τις πιθανές απώλειες. Το ΛΑΑ θεωρεί ότι μπορεί να προκύψει η πιο δυσμενής έκβαση, και από όλες τις εναλλακτικές επιλέγει εκείνη που στη χειρότερη περίπτωση θα αποδώσει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Με άλλα λόγια, πρόκειται για την προσέγγιση μέγιστης προσοχής: «Θα επιλέξω αυτό που εγγυημένα θα προκαλέσει τη μικρότερη ζημία, ακόμα και αν τα πάντα εξελιχθούν αρνητικά».
• Ενδείκνυται για: καταστάσεις υψηλού κινδύνου, κρίσιμες αποφάσεις όπου το σφάλμα είναι απαράδεκτο.
• Κριτήριο Savage (μεταμέλειας επιλογής). Αυτή η προσέγγιση προσανατολίζεται στην αποφυγή του αισθήματος μεταμέλειας μετά την αποκάλυψη ότι μια άλλη εναλλακτική θα μπορούσε να είχε αποδώσει περισσότερο. Το ΛΑΑ συγκρίνει πόσο θα μπορούσε να χάσει εάν έκανε λάθος επιλογή, και επιλέγει εκείνη την εναλλακτική για την οποία η μέγιστη μεταμέλεια είναι ελάχιστη. Ενδείκνυται για: άτομα επιρρεπή στην αυτοανάλυση και τον φόβο να «χάσουν την καλύτερη ευκαιρία», καθώς και σε ανταγωνιστικό περιβάλλον.
• Κριτήριο Laplace (ίσης πιθανότητας). Το ΛΑΑ θεωρεί ότι όλες οι δυνατές καταστάσεις του περιβάλλοντος είναι εξίσου πιθανές, καθώς δεν υπάρχουν λόγοι για διαφορετική εκτίμηση. Τότε επιλέγει την εναλλακτική που κατά μέσο όρο αποδίδει το καλύτερο αποτέλεσμα. Ενδείκνυται για: καταστάσεις με πλήρη συμμετρία άγνοιας, όπου όλες οι εκβάσεις θεωρούνται εξίσου πιθανές και δεν υπάρχουν προτιμήσεις.
• Κριτήριο Hurwicz (συμβιβαστικό). Πρόκειται για μια ισορροπημένη προσέγγιση που συνδυάζει την προσοχή με την επιδίωξη της καλύτερης έκβασης. Το ΛΑΑ καθορίζει εκ των προτέρων πόσο είναι επιρρεπές στην αισιοδοξία και επιλέγει την εναλλακτική που, λαμβάνοντας υπόψη αυτή τη ρύθμιση, αποδίδει τον καλύτερο συνδυασμό πιθανού και εγγυημένου αποτελέσματος. Ενδείκνυται για: καταστάσεις όπου σημαντική είναι η ισορροπία μεταξύ ασφάλειας και οφέλους, ενώ υπάρχει ταυτόχρονα προσωπική διάθεση για ανάληψη κινδύνου.