Cognitive bias — Γνωστικές αποκλίσεις
Γνωστικές αποκλίσεις — είναι σταθερά σφάλματα, ανακρίβειες και αντιφάσεις που μπορούν να προκύψουν κατά τη διαδικασία αντίληψης, αξιολόγησης και επιλογής εναλλακτικών από το άτομο που λαμβάνει αποφάσεις (ΛΑΑ). Αυτές οι αποκλίσεις οφείλονται στις ιδιαιτερότητες της ανθρώπινης σκέψης, στους περιορισμούς της αντίληψης, στην αβεβαιότητα της πληροφορίας, στη συναισθηματική κατάσταση και σε άλλους ψυχολογικούς παράγοντες.
Στο πλαίσιο της θεωρίας λήψης αποφάσεων, οι γνωστικές αποκλίσεις θεωρούνται ως αποκλίσεις από το ορθολογικό μοντέλο συμπεριφοράς, κατά τις οποίες οι προτιμήσεις του ΛΑΑ καθίστανται ασυνεπείς, αντιφατικές ή προδήλως εσφαλμένες από την άποψη της λογικής και των τυπικών διαδικασιών επιλογής.
Αιτίες γνωστικών αποκλίσεων
Σύμφωνα με τον Petrovsky, οι γνωστικές αποκλίσεις στη συμπεριφορά του ΛΑΑ μπορεί να προκληθούν από:
- Την πολυπλοκότητα της υπό ανάλυση κατάστασης — υψηλός φόρτος στην προσοχή και τη σκέψη.
- Την έλλειψη ή αναξιοπιστία της πληροφορίας — ελλιπή ή παραποιημένα δεδομένα.
- Την έλλειψη χρόνου — ανάγκη λήψης αποφάσεων σε περιορισμένο χρόνο.
- Τους περιορισμούς της σκέψης — αδυναμία του ΛΑΑ να λάβει υπόψη όλες τις πτυχές της κατάστασης ή να οικοδομήσει ένα λογικά συνεπές μοντέλο.
- Τις ατομικές προδιαθέσεις — υπερεκτιμημένες ή υποεκτιμημένες αξιολογήσεις, ροπή προς τον κίνδυνο ή, αντίθετα, υπερβολική προσοχή.
- Απροσεξία, κόπωση, υπερφόρτωση — παράγοντες που μειώνουν την ποιότητα της ανάλυσης.
Τέτοιες αποκλίσεις είναι χαρακτηριστικές όχι μόνο για μη επαγγελματικές αποφάσεις, αλλά και για τη συμπεριφορά έμπειρων ειδικών, ιδιαίτερα σε συνθήκες υψηλής αβεβαιότητας και πίεσης από τις περιστάσεις.
Μορφές εκδήλωσης των αποκλίσεων
- Ασυνέπεια προτιμήσεων — το ΛΑΑ μπορεί να αλλάξει γνώμη με ασήμαντη μεταβολή των συνθηκών του προβλήματος, παραβιάζοντας τη μεταβατικότητα των κρίσεων.
- Αντιφατικότητα αξιολογήσεων — μια εναλλακτική που προηγουμένως κρίθηκε ως η καλύτερη μπορεί να απορριφθεί χωρίς αντικειμενικούς λόγους.
- Περιορισμοί αντίληψης — το ΛΑΑ αγνοεί μέρος της σχετικής πληροφορίας ή αποδίδει υπερβολική σημασία σε ασήμαντα χαρακτηριστικά.
- Εξάρτηση της επιλογής από το πλαίσιο — η ίδια εναλλακτική μπορεί να γίνεται αντιληπτή διαφορετικά ανάλογα με τη διατύπωση του προβλήματος ή τη σειρά παρουσίασης των εναλλακτικών.
- Ευπάθεια σε εξωτερικούς παράγοντες — η επιλογή εξαρτάται από την τρέχουσα κατάσταση, την αυθεντία της πηγής πληροφοριών, την ομαδική πίεση κ.λπ.
Προσεγγίσεις για τον εντοπισμό και την εξάλειψη των αποκλίσεων
Στη θεωρία λήψης αποφάσεων αναγνωρίζεται η ανάγκη αναγνώρισης και εξάλειψης των γνωστικών αποκλίσεων κατά το στάδιο κατασκευής και εξειδίκευσης του μοντέλου προτιμήσεων. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται:
- Διαδραστικές μέθοδοι ελέγχου συνοχής κρίσεων — επαναλαμβανόμενη σύγκριση, λογικός έλεγχος μεταβατικότητας και πληρότητας.
- Υποστήριξη του ΛΑΑ στη διατύπωση και εξειδίκευση των προτιμήσεων — εφαρμογή λεκτικών (verbal) μεθόδων και εμπειρογνωμονικών διαδικασιών.
- Χρήση διαδικασιών επαλήθευσης — για παράδειγμα, διπλασιασμός ερωτήσεων, διασταυρούμενος έλεγχος και λογικός έλεγχος απαντήσεων.
- Συμμετοχή συμβούλων και αναλυτών — για εξωτερικό έλεγχο της ποιότητας και της συνοχής των εκφραζόμενων προτιμήσεων.
Σημασία για τη θεωρία και την πράξη
Η κατανόηση της φύσης και των μηχανισμών των γνωστικών αποκλίσεων επιτρέπει:
- Την αύξηση της ποιότητας των λαμβανόμενων αποφάσεων.
- Την προσαρμογή των μεθόδων επιλογής στις πραγματικές συνθήκες της ανθρώπινης σκέψης.
- Την ανάπτυξη πιο ευέλικτων και ανθεκτικών μοντέλων, προσανατολισμένων σε υποκειμενική, αλλά ορθολογικά δομημένη συμπεριφορά.