Choice (decision-making) — Επιλογή

Επιλογή — είναι η διαδικασία προτίμησης ορισμένων εναλλακτικών από ένα σύνολο άλλων ή η απόρριψη συγκεκριμένων επιλογών υπέρ άλλων. Η επιλογή μπορεί να είναι τόσο συνειδητή και ορθολογική, όσο και διαισθητική ή παρορμητική, ανάλογα με τις συνθήκες, τους στόχους και τα χαρακτηριστικά του υποκειμένου που λαμβάνει την απόφαση.

Απόφαση και επιλογή

Ο όρος «απόφαση» είναι πολυσήμαντος και περιλαμβάνει τις ακόλουθες ερμηνείες:

• ως σύνολο διαθέσιμων εναλλακτικών που εξετάζει το υποκείμενο·
• ως διαδικασία αναζήτησης της προτιμότερης επιλογής, που περιλαμβάνει ανάλυση, σύγκριση και αξιολόγηση·
• ως αποτέλεσμα της επιλογής — η συγκεκριμένη εναλλακτική που αναγνωρίζεται ως η καλύτερη·
• ως διοικητική ή κανονιστική πράξη, διατυπωμένη με τη μορφή εντολής, διατάγματος, δικαστικής απόφασης κ.λπ.

Η ίδια η λήψη αποφάσεων (αγγλ. decision making) — είναι ένα ειδικό είδος διανοητικής δραστηριότητας που προϋποθέτει αιτιολογημένη επιλογή της καλύτερης (ή αποδεκτής) επιλογής (ή συνόλου επιλογών) μεταξύ των δυνατών, λαμβάνοντας υπόψη πλήθος παραγόντων και περιορισμών.

Τυποποίηση της επιλογής

Στο πλαίσιο της συστημικής ανάλυσης, της έρευνας επιχειρήσεων και της θεωρίας λήψης αποφάσεων, η επιλογή ερμηνεύεται ως πράξη επί ενός συνόλου εναλλακτικών, αποτέλεσμα της οποίας είναι ένα υποσύνολο επιλεγμένων (αποδεκτών, προτιμότερων) εναλλακτικών. Στην πράξη, τις περισσότερες φορές επιλέγεται μία επιλογή, αλλά αυτό δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση.

Η διαδικασία επιλογής συνδέεται στενά με την βελτιστοποίηση — την επιλογή της εναλλακτικής που μεγιστοποιεί ή ελαχιστοποιεί μια δεδομένη συνάρτηση στόχου. Αυτό καθιστά την επιλογή κεντρικό στοιχείο στις θεωρίες αποδοτικότητας, διαχείρισης και σχεδιασμού.

Συνθήκες επιλογής

Η επιλογή πραγματοποιείται σε διάφορες πληροφοριακές και επιχειρησιακές συνθήκες, οι οποίες καθορίζουν τη φύση των εφαρμοζόμενων μεθόδων:

• Σε συνθήκες βεβαιότητας — είναι γνωστές όλες οι παράμετροι και οι συνέπειες. Σε αυτήν την περίπτωση θεωρείται ότι: είναι γνωστές όλες οι δυνατές εναλλακτικές· οι συνέπειες κάθε επιλογής ορίζονται μονοσήμαντα· δεν υπάρχει τυχαιότητα ή μεταβλητότητα στις αντιδράσεις του περιβάλλοντος στην επιλεγμένη ενέργεια.
• Σε συνθήκες κινδύνου — είναι γνωστά τα πιθανολογικά χαρακτηριστικά των αποτελεσμάτων. Είναι δυνατά αρκετά αποτελέσματα κάθε απόφασης· κάθε αποτέλεσμα συνδέεται με συγκεκριμένη πιθανότητα· οι πιθανότητες είτε είναι γνωστές από στατιστικά δεδομένα, είτε μπορούν να εκτιμηθούν εύλογα (εμπειρογνωμονικά ή εμπειρικά).
• Σε συνθήκες αβεβαιότητας — απουσιάζουν επαρκείς πληροφορίες για την αξιολόγηση αποτελεσμάτων και πιθανοτήτων. Σε αυτήν την περίπτωση: απουσιάζουν αξιόπιστες πληροφορίες για τις πιθανότητες και τις συνέπειες· είναι δυνατές μόνο χονδρικές, ποιοτικές ή εμπειρογνωμονικές εκτιμήσεις· η συμπεριφορά του περιβάλλοντος είναι απρόβλεπτη ή οι πληροφορίες δεν επαρκούν για την κατασκευή τυπικού μοντέλου.

Τρόποι επιλογής

Οι τρόποι επιλογής μπορεί να είναι:

• εφάπαξ — η επιλογή πραγματοποιείται μία φορά·
• επαναλαμβανόμενοι — ανάλογες αποφάσεις λαμβάνονται πολλάκις (π.χ. στη λειτουργική διαχείριση).

Τα κριτήρια αξιολόγησης εναλλακτικών μπορεί να είναι μονοδιάστατα ή πολυκριτηριακά (βλ. πολυκριτηριακή βελτιστοποίηση), τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά.

Περιορισμένη ορθολογικότητα

Στην πράξη, η διαδικασία επιλογής συχνά πραγματοποιείται σε συνθήκες:

• ελλιπούς, αντιφατικής ή αναξιόπιστης πληροφορίας·
• υψηλού κόστους σφάλματος·
• έλλειψης χρόνου και πόρων·
• περιορισμένων γνωστικών ικανοτήτων του ανθρώπου.

Αυτό απαιτεί την αξιοποίηση ικανότητας, διαίσθησης, πρακτικής εμπειρίας, καθώς και τη χρήση αυτοματοποιημένων συστημάτων υποστήριξης λήψης αποφάσεων και μεθόδων ταχείας ανάλυσης.

Ορθολογική και βέλτιστη επιλογή

Ορθολογική επιλογή — είναι η υποκειμενικά αιτιολογημένη επιλογή, που πραγματοποιείται σύμφωνα με το σύστημα προτιμήσεων του υπεύθυνου λήψης αποφάσεων, ακόμα και αν δεν είναι όλες οι παράμετροι του προβλήματος τυποποιήσιμες. Προϋποθέτει:

• την ύπαρξη εσωτερικής λογικής (π.χ. μεταβατικότητας και συνέπειας των προτιμήσεων)·
• τη δυνατότητα εφαρμογής διαδικασιών αποκλεισμού και αντιστάθμισης κριτηρίων·
• τη λήψη υπόψη των ατομικών εκτιμήσεων αξίας και αποδεκτότητας των επιλογών.

Βέλτιστη επιλογή υλοποιείται στο πλαίσιο τυποποιημένων μοντέλων, όπου υπάρχει:

• σαφώς ορισμένη συνάρτηση στόχου·
• καθορισμένο σύνολο αποδεκτών εναλλακτικών·
• κριτήρια βάσει των οποίων μπορεί να αξιολογηθεί και να συγκριθεί κάθε εναλλακτική.

Συλλογική επιλογή

Σε πολλά προβλήματα, οι αποφάσεις λαμβάνονται από ομάδες ατόμων — συλλογικά όργανα, κριτικές επιτροπές, επιτροπές, συμβούλια, ψηφοφόρους κ.λπ. Σε αυτήν την περίπτωση τίθεται το ζήτημα της συνάθροισης ατομικών προτιμήσεων σε συλλογική απόφαση.

Για τον σκοπό αυτό απαιτούνται:

• τυπικές διαδικασίες συντονισμού και ψηφοφορίας·
• μέθοδοι επίτευξης συμβιβασμού·
• προστασία από χειραγωγήσεις και παράδοξα της συλλογικής επιλογής (βλ. παράδοξο Arrow, θεώρημα Condorcet κ.λπ.).

Συναφείς κλάδοι και κατευθύνσεις

Πρόσθετες πτυχές που σχετίζονται με την επιλογή εξετάζονται λεπτομερώς στο πλαίσιο:

• Θεωρία χρησιμότητας — αξιολόγηση εναλλακτικών μέσω συναρτήσεων προτιμήσεων·
• Θεωρία παιγνίων — επιλογή στρατηγικών σε συνθήκες αλληλεπίδρασης συμφερόντων·
• Ανάλυση αποφάσεων — αξιολόγηση αποφάσεων λαμβάνοντας υπόψη κινδύνους και αβεβαιότητα·
• Μέθοδοι υποστήριξης λήψης αποφάσεων — αλγοριθμοποίηση και αυτοματοποίηση της επιλογής·
• Διαχείριση κινδύνου — επιλογή με βάση την εκτίμηση και διαχείριση κινδύνων·
• Γνωστικές παραμορφώσεις στη λήψη αποφάσεων — επίδραση της ψυχολογίας και της αντίληψης στη λήψη αποφάσεων·

Δείτε επίσης

• Θεωρία λήψης αποφάσεων
• Έρευνα επιχειρήσεων
• Βελτιστοποίηση
• Συστημική ανάλυση