Bất định
Bất định — đây là đặc trưng của một trạng thái trong đó thiếu thông tin đầy đủ, chính xác hoặc đáng tin cậy cần thiết để đưa ra các quyết định có cơ sở hoặc dự báo các sự kiện trong tương lai. Trong phân tích hệ thống và quản lý, bất định được hiểu là sự giới hạn kiến thức — có tính khách quan hoặc chủ quan — về trạng thái hiện tại hoặc tương lai của hệ thống, môi trường bên ngoài hoặc hành động của các chủ thể.
Bất định có thể biểu hiện dưới các hình thức:
- thiếu thông tin về môi trường bên ngoài;
- không thể đánh giá chính xác hậu quả của các quyết định thay thế;
- sự mơ hồ trong diễn giải dữ liệu hiện có.
Đây là khái niệm then chốt trong các lĩnh vực như phân tích hệ thống, lý thuyết ra quyết định, quản lý rủi ro, kinh tế học và kỹ thuật.
Đặc điểm chung
Bất định có thể xuất hiện trong nhiều tình huống và được đặc trưng bởi một loạt các yếu tố ngẫu nhiên hoặc chưa biết. Phân phối của các yếu tố này:
- trong một số trường hợp đã được biết trước,
- trong các trường hợp khác — chưa được biết hoặc chỉ được biết một phần.
Ngoài ra, bất định thường gắn liền với các hành động bên ngoài:
- từ phía đối phương (trong lập kế hoạch quân sự),
- từ phía đối thủ cạnh tranh (trong lĩnh vực kinh doanh).
Phân loại các yếu tố bất định
Lấy ví dụ là bảng phân loại các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ bất định, được trích từ công trình đầu tiên về phân tích hệ thống dành cho các vấn đề lập kế hoạch quân sự (xem sơ đồ).
Bất định trong các hệ thống kinh tế - tổ chức
Vấn đề bất định được trình bày khá rõ ràng trong công trình của Kuzmin E. A. mang tên «Bất định trong kinh tế: các khái niệm và luận điểm». Tác giả xác định bảy luận điểm then chốt:
- Thước đo mức độ thông tin. Bất định được xem xét như một chỉ số phản ánh khối lượng và chất lượng thông tin có sẵn.
- Tính đa dạng của lựa chọn. Khả năng lựa chọn thay thế, sự đa dạng của các phương án phát triển sự kiện.
- Chất lượng thông tin. Bất định xác định độ tin cậy, tính đầy đủ, giá trị, tính kịp thời và sự rõ ràng của thông tin.
- Nguồn gốc rủi ro. Bất định đóng vai trò là nguồn rủi ro cố hữu (thuộc tính) trong quản lý và kinh tế.
- Tính đa nghĩa trong thực hiện. Các yếu tố có bản chất chưa biết tạo ra sự đa nghĩa trong quá trình thực hiện các sự kiện.
- Yếu tố giới hạn khả năng quản lý. Bất định một cách tự nhiên làm hạn chế khả năng quản lý và sự ổn định của hệ thống kinh tế - tổ chức.
- Trạng thái so với «điều kiện lý tưởng». Phản ánh mức độ sai lệch của hệ thống thực tế so với hoạt động «lý tưởng» giả định của nó.
Xem thêm
- Phân tích hệ thống
- Quản lý rủi ro
- Lý thuyết ra quyết định