Preferences — Προτιμήσεις
Προτιμήσεις του ατόμου που λαμβάνει αποφάσεις (ΛΑΑ) αποτελούν μια με κάποιον τρόπο εκφρασμένη κρίση για την ύπαρξη ή απουσία πλεονεκτήματος μιας από τις επιλογές έναντι μιας άλλης ή έναντι όλων των υπολοίπων. Αποτελούν θεμελιώδες συστατικό της διαδικασίας επιλογής, παρέχοντας κατευθυντήριες γραμμές για την αξιολόγηση εναλλακτικών και τη λήψη αποφάσεων. Οι προτιμήσεις μπορούν να εκφραστούν ρητά (με τη μορφή κατάταξης, κρίσεων, κριτηρίων) ή σιωπηρά — μέσω πράξεων, αντιδράσεων ή προτιμησιακής επιλογής χωρίς επίσημη αιτιολόγηση.
Υποκειμενικότητα και ορθολογικότητα των προτιμήσεων
Στη θεωρία λήψης αποφάσεων, οι προτιμήσεις ερμηνεύονται ως υποκειμενικές, ωστόσο υποτίθεται ότι το ΛΑΑ ενεργεί ορθολογικά. Δηλαδή η επιλογή πρέπει να υπακούει σε εσωτερικά συνεπή λογική, που αντικατοπτρίζει τους στόχους, τα συμφέροντα και το σύστημα αξιών του συγκεκριμένου ατόμου. Σε αυτό το πλαίσιο δεν υπάρχει μια «αντικειμενικά» καλύτερη απόφαση, καθώς διαφορετικά ΛΑΑ μπορούν να ερμηνεύουν διαφορετικά τις ίδιες επιλογές, λαμβάνοντας υποκειμενικά την καλύτερη απόφαση .
Οι προτιμήσεις εκδηλώνονται:
- κατά την αξιολόγηση και σύγκριση επιλογών,
- στην ανάδειξη σημαντικών χαρακτηριστικών,
- κατά την αξιολόγηση της αποδοχής ή της κυριαρχίας εναλλακτικών.
Ρητές και σιωπηρές προτιμήσεις
- Ρητές προτιμήσεις — είναι τυποποιημένες και μπορούν να παρουσιαστούν με τη μορφή κανόνων απόφασης ή μοντέλων επιλογής.
- Σιωπηρές προτιμήσεις — αναδεικνύονται μέσω συμπεριφοράς, παρατήρησης ή στη διάρκεια επαναληπτικού διαλόγου με το ΛΑΑ. Η καταγραφή τους είναι δυσχερής, ιδιαίτερα σε περίπτωση μεγάλου αριθμού εναλλακτικών ή σε ομαδικά ΛΑΑ με διαφορετικές αξιολογικές βάσεις.
Πλαίσιο (Frame)
Η θεωρία λήψης αποφάσεων αναγνωρίζει την επίδραση της διατύπωσης του προβλήματος και του πλαισίου παρουσίασης της πληροφορίας στη συμπεριφορά του ΛΑΑ. Εννοείται ότι η ίδια απόφαση μπορεί να γίνεται αντιληπτή διαφορετικά ανάλογα με:
- τη σειρά παρουσίασης των επιλογών·
- τα επισημανθέντα χαρακτηριστικά και ιδιότητες·
- την πλαισιακή ερμηνεία του προβλήματος.
Έτσι, η διατύπωση του προβλήματος, η γλώσσα παρουσίασης και η δομή αξιολόγησης καθίστανται μέσα που μπορούν να μεταβάλουν τη δομή των προτιμήσεων. Αυτό αντιστοιχεί σε ό,τι στη γνωστική ψυχολογία περιγράφεται ως φαινόμενο πλαισίωσης (frame effect) — όταν οι προτιμήσεις αλλάζουν ανάλογα με τον τρόπο παρουσίασης της πληροφορίας.
Αντιφάσεις και ασυνέπεια προτιμήσεων
Ακόμη και με ρητή διατύπωση προτιμήσεων, το ΛΑΑ μπορεί:
- να επιτρέπει λογικές αντιφάσεις,
- να είναι ασυνεπές,
- να αξιολογεί εσφαλμένα τις εναλλακτικές.
Αυτά τα χαρακτηριστικά λαμβάνονται υπόψη κατά την κατασκευή συστημάτων υποστήριξης λήψης αποφάσεων, τα οποία προβλέπουν την αποσαφήνιση των προτιμήσεων σε διαδραστική λειτουργία.
Μοντελοποίηση προτιμήσεων
Προσεγγίσεις για την τυποποίηση των προτιμήσεων:
- Σχεσιακά μοντέλα — περιγράφουν τις προτιμήσεις ως δυαδικές σχέσεις (προτίμηση, ισοδυναμία, μη-συγκρισιμότητα).
- Λεκτικές μέθοδοι ανάλυσης — βασίζονται σε ποιοτική περιγραφή κριτηρίων και υποκειμενικές διατάξεις διαβαθμίσεων, κοντά στη φυσική γλώσσα.
- Μοντέλα αθροιστικής συνάθροισης — οι προτιμήσεις εκφράζονται μέσω συντελεστών βαρύτητας και συναρτήσεων αξιολόγησης, που επιτρέπουν τη συνάθροιση κριτηρίων σε συνολική εκτίμηση.
Κάθε μοντέλο έχει περιορισμούς και μπορεί να παραμορφώνει τις πραγματικές προτιμήσεις, ιδιαίτερα στην προσπάθεια αριθμητικής τους ερμηνείας, κάτι που υπογραμμίζεται στην κριτική της καθολικής κλιμάκωσης ποιοτικών χαρακτηριστικών .