Objective and subjective in systems analysis — عینی و ذهنی در تحلیل سیستمها
عینی و ذهنی در تحلیل سیستمها
عینی و ذهنی در تحلیل سیستمها — دوگانهای بنیادین است که تفاوت میان ویژگیهای سیستمها و موقعیتهایی را که مستقل از ادراک سوژه وجود دارند، با ویژگیهایی که به اهداف، ارزیابیها و تفسیرهای ناظر وابستهاند، بازتاب میدهد. درک عینی و ذهنی پیششرط لازم برای صورتبندی صحیح مسائل، مدلسازی و تصمیمگیری در چارچوب تحلیل سیستمها است.
ویژگی کلی
در تحلیل سیستمها، عینی و ذهنی نه به عنوان جنبههایی متضاد، بلکه به عنوان جنبههایی مکمل در نظر گرفته میشوند. سیستمهای واقعی دارای ویژگیهای عینی هستند، اما استخراج، توصیف و تفسیر آنها همواره از طریق ادراک ذهنی و اهداف ناظر میانجیگری میشود.
- عینی — ویژگیهای سیستمها و محیط که مستقل از ادراک ناظر وجود دارند.
- ذهنی — شیوههای استخراج، توصیف و ارزیابی سیستمها که به اهداف، نگرشها و ترجیحات سوژه تحلیل وابستهاند.
عینی در تحلیل سیستمها
جنبههای عینی تحلیل سیستمها عبارتاند از:
- ویژگیهای فیزیکی سیستمها (برای مثال، جرم، انرژی، جریانهای مادی).
- روابط علّی و معلولی میان عناصر سیستم که از طریق مشاهدات تجربی تأیید میشوند.
- خواص ساختاری و کارکردی که مستقل از اهداف ناظر شناسایی میشوند.
- تکرارپذیری فرآیندها و پیشبینیپذیری رفتار سیستم در شرایط یکسان.
ویژگیهای عینی در قالب مدلهای ریاضی، هنجارها و استانداردها ثبت میشوند.
ذهنی در تحلیل سیستمها
جنبههای ذهنی تحلیل عبارتاند از:
- تعیین مرزهای سیستم و مشخص کردن ترکیب عناصر.
- صورتبندی اهداف تحلیل و معیارهای اثربخشی.
- ساخت مدلهایی که ترجیحات، فرضیهها و جهتگیریهای ارزشی ناظر را بازتاب میدهند.
- انتخاب اولویتها و محدودیتها در فرآیند تصمیمگیری.
- تفسیر سطوح عدمقطعیت و ریسک.
ناظر نقش فعالی در تعیین اینکه چه چیزی سیستم محسوب میشود و کدام جنبههای آن باید تحلیل شوند، ایفا میکند.
وحدت دیالکتیکی عینی و ذهنی
رویکرد سیستمی از پذیرش وحدت دیالکتیکی عینی و ذهنی در فرآیند تحلیل آغاز میکند:
- واقعیت عینی مستقل از ناظر وجود دارد.
- سیستمها و مدلهای آنها در نتیجه فعالیت فعال سوژهای شکل میگیرند که به بازتاب و تحول واقعیت میپردازد.
- استخراج اشیاء سیستمی، صورتبندی اهداف و ساخت مدلها همواره با تصمیمهای ذهنی همراه هستند.
بدین ترتیب، ویژگیهای عینی سیستمها و تفسیرهای ذهنی پیوندی ناگسستنی دارند و یکدیگر را متقابلاً تعین میبخشند.
سطوح مختلف بازنمایی سیستمها
در تحلیل سیستمها، یک سیستم واحد میتواند در سطوح مختلفی بررسی شود:
- سطح فلسفی — درک سیستم به عنوان مقولهای از هستی و شناخت.
- سطح علمی — مدلسازی نظری ساختار، کارکردها و رفتار سیستم.
- سطح طراحی — توسعه هدفمند تصویر سیستم آینده و راههای دستیابی به آن.
- سطح مهندسی — مشخصسازی سیستم در چارچوب پیادهسازی عملی آن.
- سطح واقعی — وجود واقعی سیستم در جهان مادی یا اجتماعی.
هر یک از این سطوح هم عناصر عینی (فرآیندها و اشیاء واقعی) و هم عناصر ذهنی (ساختها، مدلها، تصمیمات طراحی) را در بر میگیرد.
مادی و غیرمادی بودن سیستمها
سیستمها میتوانند به صورت زیر وجود داشته باشند:
- اشیاء واقعی — ساختارهای فیزیکی، فنی، زیستشناختی یا اجتماعی که مستقل از ناظر وجود دارند.
- ساختهای مفهومی — مدلها، توصیفها و تصاویر طراحی سیستمها که در ذهن سوژهها وجود دارند و اقدامات آنها را هدایت میکنند.
بدین ترتیب، تحلیل سیستمها هم با سیستمهای مادی و هم با مدلها و بازنماییهای غیرمادی آنها کار میکند.
تحول درک عینی و ذهنی در تحلیل سیستمها
در مراحل اولیه توسعه تحلیل سیستمها، تأکید عمدتاً بر ویژگیهای عینی سیستمها بود: ساختار، کارکردها، فرآیندها. با گذشت زمان آشکار شد که:
- انتخاب مدل به اهداف تحلیل وابسته است؛
- مرزهای سیستمها و معیارهای ارزیابی آنها به سوژه وابستهاند؛
- درک سیستم با بافت عملکرد آن پیوند دارد.
در نتیجه، تحلیل سیستمها هم ویژگیهای عینی واقعیت و هم جنبههای ذهنی تفسیر و ارزیابی آنها را در نظر میگیرد.
عینی و ذهنی در مدلسازی
مدلهای سیستمها همواره دارای مؤلفههای عینی و ذهنی هستند:
- عناصر عینی ساختار واقعی و روابط کارکردی را ثبت میکنند.
- عناصر ذهنی در انتخاب فرضیات، اولویتبندی عوامل و صورتبندی اهداف مدلسازی نمود مییابند.
مدلسازی مؤثر نیازمند آگاهی از این جنبهها و در نظر گرفتن متوازن آنهاست.
تعادل عینی و ذهنی
تحلیل سیستمی مؤثر مستلزم موارد زیر است:
- تلاش برای عینیسازی با حفظ آگاهی از فرضیات ذهنی؛
- تعریف شفاف اهداف، محدودیتها و معیارهای ارزیابی؛
- اعتبارسنجی مدلها از طریق مقایسه با دادههای واقعی؛
- در نظر گرفتن دیدگاهها و منافع ذینفعان مختلف سیستم.
تعادل میان عینی و ذهنی امکان ساخت مدلهای کاملتر و مناسبتر از سیستمهای پیچیده را فراهم میآورد.
ارتباط با مفاهیم دیگر
درک عینی و ذهنی با مفاهیم پایهای تحلیل سیستمها پیوندی تنگاتنگ دارد:
- سیستم
- محیط سیستم
- مرزهای سیستم
- هدف
- مسئله در بافت تحلیل سیستمها
- مدل سیستم
- ناظر در رویکرد سیستمی
- عدمقطعیت در سیستم
همچنین ببینید
- رویکرد سیستمی
- تفکر سیستمی
- صوریسازی مدلهای سیستمها
- تصمیمگیری
- پژوهش عملیاتی